Antik Roma su kemerleri, Aspendos’taki gibi ters sifonlar ve çeşitli su kaldırma düzenekleri sayesinde suyu yukarı taşıyabiliyordu.
Roma su kemerleri suyu taşımak için yerçekiminden yararlanıyordu. Peki suyu yokuş yukarı nasıl çıkarabiliyorlardı?
Su kemerleri, antik Romalılardan günümüze ulaşan en dikkat çekici arkeolojik kalıntılar arasında yer alıyor. Bu su kemerleri, suyu kentlere yavaş yavaş indirmek için yerçekimine dayanıyordu. Ancak Antalya’daki Aspendos su kemeri gibi bazılarının yokuş yukarı çıkmak zorunda olduğu bölümleri vardı. Peki Romalılar suyun yukarı doğru akmasını nasıl sağlıyordu?
Uzmanlara göre Romalılar, sifonlar ve çeşitli su kaldırma düzenekleri de dahil olmak üzere birkaç yöntem kullanıyordu.
Ters Sifonlar
Yöntemlerden biri, ters sifon (bazen yalnızca sifon olarak da adlandırılır) denen bir sistemdi. Aspendos’ta, akademisyenlerin sanal bir modelleme simülasyonuyla yeniden kurguladığı, ters sifonlara sahip MS 2. yüzyıldan kalma bir Roma su kemeri bulunuyor.
Hollanda’daki Radboud Üniversitesi Dil ve Kültür Çalışmaları Bölümü’nden araştırmacı Paul Kessener’in 2000’de Journal of Roman Archaeology’de yayımlanan bir makalesinde belirttiğine göre Romalılar, suyu bir vadiden geçirmek için vadinin bir ucuna bir “yükleme haznesi”, diğer tarafına ise biraz daha alçakta bir “alıcı hazne” (ya da “çıkış haznesi”) inşa etti. Vadide ise iki hazne arasında iki kule inşa ettiler.
Su dik bir yokuştan aşağı inerken oluşan basınç, suyu ilk kulenin tepesine itiyor, ardından su diğer taraftan dik bir şekilde aşağı iniyor ve bu kuvvet ikinci kuleye tırmanmasını sağlıyordu. Su sonunda vadinin diğer tarafındaki alıcı hazneye ulaşıyor ve Aspendos kentine doğru yoluna devam ediyordu.
Su ters sifonlardan geçerken hava cepleri oluşmasını önlemek önemliydi. İtalya’daki Salerno Üniversitesi’nden endüstri mühendisliği profesörü Giovanni De Feo’nun belirttiğine göre yükleme ve alıcı hazneler görece büyüktü ve bu da hava kabarcıklarının kaçmasına olanak tanıyordu.
De Feo, akış görece büyük bir hazneye girdiğinde hızının azaldığını ve bunun hava kabarcıklarının doğal olarak su yüzeyine yükselip yapının üstteki açık kısmından kaçmasını sağladığını açıklıyor. Bu da hava cebi oluşma riskini azaltıyordu.
Hem mühendislik hem de tarih geçmişine sahip olan Chicago Üniversitesi Antropoloji Bölümü’nden araştırma görevlisi Charles Ortloff’a göre Romalılar ters sifon kullanmaktan kaçınmaya çalışıyordu. Ortloff, Romalı mühendislerin bir vadiyle karşılaştıklarında sifon inşa etmek yerine vadiyi aşmak için üst kısmında bir kanal bulunan bir köprü inşa etmeyi tercih ettiklerini belirtiyor. Bunun bir örneği, bugün hâlâ ayakta duran etkileyici bir köprüye sahip olan İspanya’daki Segovia su kemeri.
Roma Su Kaldırma Düzenekleri
Romalılar bir su kemerinde suyu yukarı taşımak için ters sifonları kullanırken, suyu dışarı itmek için başka düzenekler de kullanıyordu.
Bu düzeneklerin belki de en bilineni, zaman zaman suyu nehirlerden tarlalara çıkarmaya yardımcı olmak için kullanılan Arşimet burgusuydu. (Burgunun MÖ 3. yüzyılda yaşamış mucit Arşimet tarafından tasarlandığı söyleniyor. Ancak tarihçiler Stephanie Dalley ve John Peter Oleson’un 2003 tarihli bir makalede belirttiğine göre burgu aslında daha erken bir dönemde icat edilmiş olabilir.) Ortloff’a göre hayvan gücüyle döndürüldüğünde burgu, suyu nehrin daha alçak seviyelerinden daha yüksekteki arazilere etkili bir şekilde çıkarabiliyordu.
Kotsanas Antik Yunan Teknolojisi Müzesi’nin web sitesine göre Arşimet burgusu, üzerine ince ve esnek söğüt ya da sepet örgüsü dallarının üst üste yapıştırılarak kıvrımlar oluşturulduğu ve böylece sonsuz bir vida elde edildiği ahşap bir milden oluşuyordu. Bu vida ahşap bir borunun içine yerleştiriliyordu ve müze yetkililerinin aktardığına göre düzenek suya 30 derecelik bir eğimle yerleştiriliyordu. Vida döndürüldükçe suyu yukarı kaldırıyordu.
Roma madenleri de dahil olmak üzere, suyun yükseltilmesinde su çarklarından da yararlanılıyordu. Bilim insanlarının 2024 tarihli bir makalede yazdığına göre su çarkı, büyük bir tekerleğe bağlanmış birkaç kovadan oluşan ve suyu yukarı kaldıran bir düzenek. Bilim insanlarına göre bu tür bir çark bir araba tekerleğine benziyor, ancak daha büyük ve buna ek olarak suyu toplamak için kovalara sahip.
Bilim insanlarına göre zaman zaman Ktesibios pompası olarak da bilinen bir başka düzenek, ahşap bir kolu sallanma hareketiyle çalıştırarak elle hareket ettiriliyordu. Pompanın, pistonlar aracılığıyla merkezi bir hazneye bağlanan iki silindiri vardı ve itilen su, merkezi hazneye bağlı bir ağızlıktan dışarı çıkıyordu.
Hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, Romalılar bir yokuşun suyu istedikleri yere ulaştırmalarına engel olmasına izin vermiyordu.
Live Science. 11 Ekim 2026.
