Bulgulara göre Kuzey İberya’da Demir Çağı yerleşimleri MÖ 400 civarında hızla terk edilmiş ama yeniden kuruluşları uzun sürmüş.
MÖ 400 civarında Kuzey İberya genelinde insanlar tahkimli yerleşimlerini terk edip yenilerini kurdu. Yeni bir çalışma, bu geçişin hızları birbirinden çok farklı iki aşamada gerçekleştiğini gösteriyor. Eski yerleşimler birkaç on yıl içinde boşaldı. Yeni yerleşimlerin yayılması ise çok daha uzun sürdü.
Samuel Nión-Álvarez, 109 arkeolojik alandan alınan 272 radyokarbon tarihinden bir zaman çizelgesi oluşturdu. Alanlar beş bölgede yer alıyor: Atlantik bölgesi, batı ve doğu Cantabria bölgeleri ile batı ve doğu Kuzey Platosu. Nión-Álvarez, alanların ne zaman terk edildiğini yenilerinin ne zaman kurulmaya başladığıyla karşılaştırmak için Bayes modellerini ve diğer istatistiksel testleri kullandı.
Zamanlama önemli, çünkü Avrupa MÖ 400 civarında büyük toplumsal değişimler yaşadı. Bazı araştırmacılar bu döneme “400’ler Krizi” adını veriyor. İklim değişiklikleri, göçler ve çatışmalar neden olarak gösterilse de kimse kesin bir nedende uzlaşabilmiş değil. Değişimler yerden yere farklı görünümler de sergiliyor. Kuzey İberya, çok sayıda farklı yerleşim türü ve bol miktarda radyokarbon tarihi barındırdığı için iyi bir sınama örneği oluşturuyor.
(İlgili: Demir Çağ’da Ev İçine Gömülen Bebekler, Doğal Nedenlerle Ölmüş)
Gerileme batı Cantabria bölgesinde başladı. Buradaki ilk alanlar MÖ 6. yüzyılın sonlarında ve 5. yüzyılın başlarında terk edildi. Ardından bu eğilim Atlantik bölgesine ve batı Kuzey Platosu’na kaydı. MÖ 5. yüzyılın son on yıllarına gelindiğinde insanlar, çalışma alanının hem batı hem de doğu uçlarındaki yerleşimleri terk etmişti.
Erken Demir Çağı yerleşimlerinin çoğu yüz yıldan kısa bir sürede boşaldı. Kopuşu tek bir tarih belirlemiyor. Her bölge birkaç on yıl içinde kendi keskin değişimini yaşadı ve eski ile yeni evreler neredeyse hiç örtüşmedi. Birkaç yerde insanlar daha sonra terk edilmiş alanlara geri döndü.
Yeniden yapılanma ise daha yavaş bir hızda ilerledi. Yeni yerleşimler MÖ 4. yüzyılın başlarında, önce batı Cantabria ve Atlantik bölgelerinde ortaya çıkmaya başladı. Ardından daha büyük yerleşimler geldi. Bunların birçoğu savunma duvarlarına sahipti ve verimli tarım arazilerine daha yakın konumdaydı. Bu yerleşimler çok daha uzun bir zaman dilimine yayıldı ve Kuzey Platosu boyunca ilerledi. En doğuda ise tahkimli yerleşimler ancak MÖ 3. yüzyılın başlarında yaygınlaştı.
Bu geçiş toprakta daha küçük izler de bıraktı. Kısa süreli kamplar, ritüel alanlar ve gömütler, çoğunlukla Atlantik bölgesinde olmak üzere arkeolojik kayıtta görülüyor. Bunların tarihleri, eski yerleşimlerin gerilemesiyle örtüşüyor. Cantabria kıyısının diğer kesimlerinde ise aynı şeyin orada da yaşanıp yaşanmadığını söyleyecek kadar kanıt bulunmuyor.
İnsanlar yalnızca yer değiştirmedi. Geç Demir Çağı yerleşimleri daha büyük ve daha karmaşıktı. Bazı bölgelerde zenginler ile yoksullar arasındaki uçurum da büyüdü. Bu yeni düzen Roma dönemine kadar sürdü. Nión-Álvarez bu değişimleri toplulukların geniş çaplı bir yeniden örgütlenmesiyle ilişkilendiriyor. Nión-Álvarez ayrıca değişimin hızının ve biçiminin bölgeden bölgeye farklılık gösterdiğine dikkat çekiyor.
Çalışma insanların neden yerleşimlerini terk ettiğini açıklamıyor. Savaş, nüfus artışı ve değişen toplumsal yapılar olasılıklar arasında yer alıyor. Asturias’taki tepe kalelerinin erken dönemde gerilemesi hâlâ bir bilmece. Çalışmanın araştırmacılara sunduğu şey ise her aşama için sağlam bir zaman çizelgesi; böylece olası nedenleri güvenilir tarihlerle sınayabilecekler.
Makale ayrıca başkalarının da kullanabileceği bir yöntem sunuyor. Yöntem, radyokarbon modellerini tarih aralıklarının ne kadar örtüştüğüne dair tahminlerle birleştiriyor. Bu da farklı bölgelerdeki olayların aynı anda mı, art arda mı yoksa ayrı zamanlarda mı gerçekleştiğini gösteriyor. Arkeologlar aynı yaklaşımı Avrupa tarihöncesindeki diğer hızlı değişimlere de uygulayabilir.
Makale: Nión-Álvarez, S. (2026). Close to the edge: A chronometric approach to Early-Late Iron Age transition (450-350 BCE) in the Iberian Peninsula. Journal of Archaeological Science, 194, 106689.
