İspanya’daki 1.517 Tunç Çağı yerleşimine dayanan çalışma, kuzeydeki köylülerin El Argar devletinin yayılmasına direndiğini gösteriyor.
MÖ 2.200 civarında İspanya’nın güneydoğusunda El Argar adı verilen bir toplum ortaya çıktı. Sonraki 450 yıl boyunca El Argar, kabaca 5.400 kilometrekarelik bir çekirdek bölgeden yaklaşık 34.000 kilometrekarelik bir alana yayıldı.
Barcelona Özerk Üniversitesi’nden araştırmacılar Marcello Peres ve Roberto Risch, kuzeyde yaşayan insanların böyle bir komşuyla nasıl başa çıktığını öğrenmek istedi. Çalışmaları Journal of Archaeological Research dergisinde yayımlandı.
Ekip, yaklaşık 176.000 kilometrekarelik bir alana yayılmış 1.517 Erken Tunç Çağı yerleşiminden oluşan bir veri tabanı oluşturdu. Her alan yaklaşık 83 veri alanı içeriyor. Alanlardan yalnızca 134’ü kazılmıştı; diğer 1.382’si ise yüzey araştırmalarından biliniyordu. Yazarlar iki grubu karşılaştırdı ve eser türlerinin dağılımının büyük ölçüde örtüştüğünü buldu. Bu yüzden yüzey araştırmasıyla bilinen alanları da güvenilir kabul ettiler.
(İlgili: Çömlekler, El Argar Toplumunun Karmaşık Yapısını Gösteriyor)
Kuzeydeki yerleşimler Argar kentlerine hiç benzemiyordu. Yüzde 83’ten fazlası 2.000 metrekareden küçük bir alana yayılıyordu ve yalnızca yüzde 1,5’i 1 hektarı aşıyordu. Dörtte üçünden fazlası taş duvarların arkasında ya da dik, kayalık tepelerde yer alıyordu. Yazarlar bu alışkanlığı “kayalık yerleşme” (enrockment) olarak adlandırıyor. Alanlar nadiren uzun süre varlığını sürdürüyordu. Ortalama 125 ila 170 yıl kullanılıyorlardı ve birçoğu yıkım katmanlarıyla sona eriyordu. Argar merkezleri ise altı yüzyıldan uzun süre iskân edildi.
Kuzeydeki yaşam tarım ve hayvancılığa dayanıyordu. Orak parçaları, öğütme taşları ve depolama kapları en yaygın buluntulardı. İnsanlar El Argar’da MÖ 2.200 civarında ortadan kalkan çakmaktaşı ok uçlarını kullanmaya devam etti. Muhtemelen peynir yapımında kullanılan delikli kaplar kuzeyde sık görülürken Argar çekirdek bölgesinde neredeyse hiç bulunmuyordu.
Bakır ve fildişi El Argar’dan kuzeye ulaştı. Fildişi, yerleşimlerin yalnızca yüzde 2’sinde görülüyordu ve uzaklık arttıkça daha da nadirleşiyordu. Test edilen bir fildişi diliminin bir Afrika bozkır filine ait olduğu anlaşıldı. Lloma del Betxí’de 46 fildişi nesnenin yarısından fazlası tek bir kabın içinde bulunuyordu. Fildişi zengin Argar mezarlarında nadiren görüldüğü için yazarlar fildişini kişisel gücün bir göstergesi olarak değil, bir ticaret ve ittifak malı olarak görüyor.
Silahlar ise başka bir yol izlemişti. Baltalı kargılar (halberd), kılıçlar ve gümüş perçinli bıçaklar güneybatıya, Sierra Morena maden bölgesine doğru yayıldı. Levante ya da La Mancha’ya neredeyse hiç ulaşmadılar. Bu bölgelere bunun yerine fildişi ulaştı. Bu da güç kullanımı üzerine bir pazarlık yapıldığına işaret ediyor.
Yine de çatışmalar yaşanmıştı. Kuzey Murcia’da analiz edilen Argar iskeletlerinin yüzde 37,5’e varan kısmında silah yaraları görüldü. Tahkimli El Azuer yerleşiminde yetişkin erkeklerin yüzde 48’inde şiddetle ilişkili yaralanmalar bulunurken kadınlarda bu oran yüzde 9,1’di. Burada gömülü 20 yaşındaki bir erkek, bakır baltalar ve bir hançer de dahil olmak üzere en az üç farklı silah türüyle yaralanmıştı.
Yazarlara göre kuzeydeki halklar iki şekilde direnmişti. Bazıları yerleşimlerini tahkim ederek savaşmıştı. Diğerleri ise küçük, gizli mezralara dağılarak tahıla el koymayı ve iş gücü baskınlarını maliyetli hâle getirmişti. El Argar’ın büyümesi MÖ 1.800 civarından sonra durdu ve hiçbir zaman kuzeye fazla ilerleyemedi. Çalışma, merkez ve çevre toplumların birbirini şekillendirdiğini savunuyor. Bu bulgu, Tunç Çağı Avrupa’sında ve Akdeniz’de genişleyen devletlere dair daha geniş tartışmalar açısından da önem taşıyor.
Makale: Peres, M., Risch & R. (2026). Social Resistance in Bronze Age Iberia. Journal of Archaeological Research.
