Bilim insanları, ışığa göre yeşilden kırmızıya dönen 1.600 yıllık Lykurgos Kupası’nın camını yeniden üretmeyi başardı.
1.600 yıllık Lykurgos Kupası’nın yapımındaki optik mühendislik, uzmanların yüzyıllardır kafasını karıştırıyor.
Romalıların cam yapımı sanatındaki ustalığı, antik dünyanın şaheserlerinden bazılarının ortaya çıkmasına neden oldu. Ancak bunlardan çok azı British Museum’da bulunan 1.600 yıllık bir başyapıtla boy ölçüşebilir.
Lykurgos Kupası, ışık kaynağının nerede olduğuna bağlı olarak renk değiştiriyor. Bu eser, normal ışıkta yeşim yeşili görünürken arkadan aydınlatıldığında yakut kırmızısına dönüyor. Bu şaşırtıcı optik mühendislik başarısı, tarihçilerin ve cam ustalarının uzun zamandır kafasını karıştırıyor.
Şimdi ise Sheffield Üniversitesi’nden bilim insanları, Roma dönemine ait “dikroik” (iki renkli) özgün bir camın parçasından elde edilen antik bir tarifi kullanarak bu dikkat çekici optik davranışı yeniden üretti.
(İlgili: Cam Üflemek Antik Roma’da Günlük Yaşamı Nasıl Değiştirdi?)
Üniversitenin Kimya, Malzeme ve Biyoloji Mühendisliği Okulu’nda teknisyen olan Dr. Lisa Hollands, bu camı yeniden üretmenin büyük bir tutkuyla yürütülen bir çalışma olduğunu ve insanların daha önce de bunu denediğini, ancak sınırlı bir başarı elde ettiğini söylüyor. Hollands’a göre bu adeta bir büyü.
4. yüzyıldan kalma özgün kupanın üzerinde, Homeros’un İlyada destanının altıncı kitabında anlatılan Kral Lykurgos efsanesini tasvir eden mitolojik bir friz bulunuyor. Derin kabartma tekniğiyle oyulan friz, şarap tanrısı Dionysos’un bir asmaya dolanmış olan Lykurgos’a karşı kazandığı zaferi gösteriyor.
Kupa 2022’de uluslararası bir kurul tarafından dünyanın yedi cam harikasından biri olarak kabul edildi.
Hollands ilk araştırmayı, alanında önde gelen bir Roma camı uzmanı olan Prof. Caroline Jackson ile birlikte yürüttü. Ardından her biri bir kum tanesinden bin kat küçük olan altın ve gümüş nanoparçacıkları cama yerleştirme zorluğu geldi.
Ekip, yoğun bir erimiş cam hazırladı. Cam 1.000°C’nin çok üzerindeki sıcaklıklardan soğurken, içindeki parçacıkların çevresinde altın ve gümüş nanokristaller büyümeye başladı.
Hollands, beyaz ışığın pek çok farklı renkten oluştuğunu ve bunun gökyüzünde gökkuşağı oluştuğunda görülebildiğini açıklıyor. Hollands’a göre nanoparçacıklar ışığın dalga boylarından çok daha küçük ve belirli koşullarda, ışığın atomlardaki elektronları etkilemesi nedeniyle belirli renkleri engelliyor.
Hollands’a göre bu camın içinden ışık geçirildiğinde altın ve gümüş parçacıklar mavi ve yeşil ışığı engelliyor ve yalnızca kırmızı ve turuncu tonların geçmesine izin veriyor. Işık yüzeyden yansıdığında ise parçacıklar ışığı saçarak görülen opak yeşil rengi oluşturuyor.
Hollands, Romalılar onun deneylerini görebilseydi muhtemelen gülüp bunu nasıl yapacağını neden bilmediğini soracaklarını da ekliyor.
Sheffield Üniversitesi, bu etkiyi çağdaş bir cam heykelde hayata geçirmesi için cam sanatçısı Elliot Walker’ı görevlendirdi. Heykel, Lykurgos hikâyesini Farnese Atlas heykeliyle birleştirerek ve küreyi bir kupayla değiştirerek “antik ikizi”ne saygı duruşunda bulunuyor. Walker’a göre bu, Romalı ustalarla kurulan güçlü bir bağ.
Heykel, kalıcı olarak Turner Cam Müzesi’nde sergilenmeden önce, 6-15 Kasım tarihleri arasında üniversitenin Festival of the Mind etkinliği kapsamında Millennium Galerisi’nde ziyaretçilerle buluşacak.
University College London’dan arkeolojik malzemeler alanında emeritus profesör Ian Freestone, benzer renkte bir camın 1960’larda da yeniden üretildiğini, ancak Sheffield’in projesinin Lykurgos Kupası’nın gerçek yeşil ve kırmızı tonlarına çok daha yakın olduğunu söylüyor. Freestone’a göre bu proje daha iddialı ve daha kesin. Freestone, bu renkleri elde etmenin ne kadar zor olduğunu ilk kez hissedebildiği için heyecanlandığını ve bunun Romalı zanaatkârların gerçekte nasıl çalıştığını anlamalarına yardımcı olacağını belirtiyor.
Freestone’a göre rengin büyük ölçüde fırındaki koşullara bağlı olduğu anlaşıldı. Cam, fırının farklı bir noktasına konulduğunda farklı bir renk ortaya çıkıyordu. Freestone, rengin fırındaki konuma bu kadar duyarlı olmasının, Romalıların rengi kontrol etmesinin çok zor olacağını düşündürdüğünü ve Lykurgos camıyla adeta büyük ikramiyeyi tutturduklarını düşündüğünü söylüyor.
Freestone, kırmızı ve yeşil renklerin üzümün olgunlaşmasını simgelediğine dair bir kuramı hatırlatarak bu renklerin önemine de değiniyor. Freestone’a göre tasvir edilen sahnede asmalar Lykurgos’u yeraltı dünyasına çekiyor. Bu yüzden kupa bir tür içki töreninde kullanılmış olabilir.
Hadrianus’un Roma’daki kayınbiraderine yazdığı söylenen bir mektupta imparator, bir tapınağın rahibi tarafından kendisine hediye edilen, renk değiştiren alacalı kupalar gönderdiğini ve bunların bayram günlerindeki ziyafetlerde kullanılmasını istediğini yazıyor.
The Guardian. 25 Ekim 2026.
