Genetik analizler, Hawaii ve Paskalya Adası halklarının Mangareva’dan yola çıkan aynı Polinezyalı denizci gruptan geldiğini gösteriyor.
Yeni bir çalışmaya göre Hawaii yerlileri ve Paskalya Adası halkı, genetik olarak, okyanusta muazzam mesafeleri aşarak bu uzak adalara ulaşan aynı “ultra denizci” Polinezyalı gruptan geliyor.
Paskalya Adası (Rapa Nui) ve Hawaii, Pasifik Okyanusu’nda Kuzey ve Güney Amerika’nın toplam yüzölçümüne kabaca eşit bir alana yayılmış, 1.000’den fazla adadan oluşan Polinezya’nın bir parçası. Hawaii ve Paskalya Adası, bu adalar arasında birbirine en uzak olanlar. Aralarında San Francisco ile Peru’nun başkenti Lima arasındaki mesafeye yakın, yaklaşık 7.200 kilometre bulunuyor.
Araştırmacılar bu bağlantıyı, 317 Hawaii yerlisi ve 12 Paskalya Adalı da dahil olmak üzere Polinezya genelinde yaşayan 1.050 günümüz insanının genomunu analiz ederek keşfetti. Çalışmanın ortak yazarı, hesaplamalı genetikçi Alexander Ioannidis, her insanın genomunun hem anne babasından hem de dört büyükanne ve büyükbabasından, onların anne babalarından ve bu şekilde geriye doğru giden atalarından gelen genetik kodu içerdiğini açıklıyor. Ioannidis’e göre her genom muazzam sayıda atayı barındırıyor. Bu nedenle yalnızca birkaç bireyle bile her adadan çok sayıda insana dair bilgi elde edilebiliyor.
(İlgili: Polinezyalılar ve Amerika Yerlileri 800 Yıl Önce Temas Kurmuş)
Bilim insanları, özellikle farklı adalarda yaşayan insanlar arasında paylaşılan kromozomal segmentlerin uzunluğunu karşılaştırdı. İki kişi arasındaki bu ortak segmentler ne kadar uzunsa, paylaştıkları ortak ata o kadar yakın bir geçmişte yaşamış demektir.
Hawaii ve Paskalya Adası birbirinden çok uzakta olsa da araştırmacılar, Hawaii ve Rapa Nui’nin yerli halklarının genetik olarak birbirine en yakın topluluklar olduğunu keşfetti.
Ioannidis, bu adalar birbirinden bu kadar uzak olduğu için bunun ilk başta gerçekten şaşırtıcı olduğunu söylüyor.
Bilim insanları, Hawaii’ye ve Paskalya Adası’na büyük olasılıkla, Hawaii’nin yaklaşık 5.530 kilometre güneydoğusunda ve Paskalya Adası’nın 2.600 kilometre batısında yer alan Mangareva adalarından gelen tek bir “ultra denizci” kültürün mensuplarının yerleştiğini buldu. (Araştırmacılar 2020’de bu ultra denizci grubun mensuplarının bugünkü Kolombiya topraklarında yaşayan yerli halklarla karıştığını bulmuştu. Ancak bu birlikteliğin bir adada mı yoksa anakarada mı gerçekleştiği belirsiz.)
Ioannidis’e göre bu adalardan birine ulaşabilecek kadar yetenekli, son derece uzun mesafeli yolculuklar yapan bir ultra denizci kültürün var olduğu bilindiğinde, bu kültürün diğer adaya da ulaşmış olması daha anlamlı hâle geliyor.
Ioannidis, Austral Adaları, Society Adaları, Marquesas Adaları ve Tuamotu Takımadaları da dahil olmak üzere Mangareva çevresindeki bölgenin Avrupa büyüklüğünde bir alana yayıldığını söylüyor. Bu adalar arasında yelken açmak ustalıklı bir yön bulma becerisi gerektiriyordu. Bu nedenle böylesine uzun mesafeli denizcilik becerilerinin gelişmesinin, sonunda insanların uzaktaki Paskalya Adası’na ve Hawaii’ye yerleşmesine yardımcı olması mantıklı görünüyor.
Genel olarak bu genetik bulgular, Hawaii yerlilerinin ve Paskalya Adası halkının atalarının, eski Mangareva nüfusundan ayrıldıktan sonra bir süre ortak bir grup olarak birlikte yaşadığını düşündürüyor. Bu grubun bazı mensupları daha sonra Hawaii’ye yerleşirken, aynı Mangareva grubundan diğerleri Paskalya Adası’na yolculuk etti.
Araştırmada yer almayan arkeolog Patrick Kirch, Hawaii’yi, Paskalya Adası’nı ve Mangareva’yı birbirine bağlayan bu yeni genetik verilerin arkeolojik olarak gördükleriyle çok iyi örtüştüğünü söylüyor. Kirch’e göre farklı disiplinlerden gelen bağımsız kanıt kolları benzer sonuçlar verdiğinde, bu durum bilim insanlarına büyük bir güven veriyor.
Kurucu Etkisi
Araştırmacılar ayrıca bu adalara az sayıda insanın yerleşmesi sonucu ortaya çıkan ve “kurucu etkisi” olarak bilinen genetik darboğazların etkilerini de araştırdı.
Ioannidis, nadir görülen bir genetik özellik bu az sayıdaki bireyde bulunuyorsa ve bu küçük nüfus hızla büyürse, bu özelliğin ortaya çıkan nüfusun yüksek bir yüzdesinde görülebileceğini açıklıyor. Ioannidis’e göre bu nedenle bir zamanlar yalnızca birkaç kişiyi etkileyen nadir bir genetik varyant, zamanla kayda değer sayıda bireyi etkilemeye başlayabiliyor.
Bilim insanları, çalışmada incelenen yerli Polinezya topluluklarının zaman içinde çoğu zaman birbirine eklenen bir dizi kurucu etkisi yaşadığını buldu. Bunun nedeni, az sayıda insanın yerleştiği adaların daha sonra başka adalara yerleşmek üzere küçük gruplar göndermesi ve bu sürecin bu şekilde devam etmesiydi.
Önceki araştırmalar, Amish, Fin ve Aşkenaz Yahudileri gibi Avrupa kökenli gruplardaki kurucu etkilerini incelemiş ve bu gruplarda belirli genetik rahatsızlıklar için standart taramalar yapılmasını sağlamıştı.
Yeni çalışma, Hawaii yerlilerinde göz ardı edilmiş, bu Avrupa gruplarındakinden 10 kat daha büyük, çok daha güçlü bir kurucu etkisi bulunduğunu ortaya koydu.
Kirch’e göre kurucu etkisi yalnızca genetik çeşitliliği değil, kültürel ve dilsel çeşitliliği de yansıtıyor. Kirch, bunun büyük olasılıkla doğu Polinezya kültürlerinin neden pek çok ortak özelliği paylaştığını açıklamaya yardımcı olduğunu, çünkü hepsinin kökeninin tek bir merkezi gruba dayandığını söylüyor.
Bu bulgular yalnızca Polinezyalıların geçmişine değil, bugünkü sağlıklarına da ışık tutuyor. Araştırmacılar, dünya nüfusunda son derece nadir görülen ve gözlerdeki lenslerin yerinden çıkması, ilerleyici görme kaybı ve böbrek yetmezliği ile bağlantılı üç genetik varyantın, inceledikleri doğu Polinezyalıların yüzde 2 ila 3’ü tarafından taşındığını buldu.
Ioannidis, ABD’deki Amiş nüfusunun iki katı büyüklüğündeki bu Hawaii yerlisi nüfusunda klinik önem taşıması olası gen varyantları hakkında daha fazla bilgi edinmek için çok daha fazla kaynak ayrılması gerektiğini söylüyor. Ioannidis’e göre burada kişiselleştirilmiş sağlık hizmetleri için gerçek fırsatlar bulunuyor.
Live Science. 27 Ekim 2026.
Makale: Cole Shanks et al. (2026). Message in a bottleneck: Nested founder effects from French Polynesia to Rapa Nui and Hawaiʻi. Science. 394, 216-221
