Rusya’daki bir kurgan mezarda, kronik idrar yolu enfeksiyonu çeken bir erkeğe ait 5.300 yıllık üzüm büyüklüğünde bir böbrek taşı bulundu.
Yeni bir çalışmaya göre Karadeniz yakınlarındaki anıtsal mezara gömülmüş bir Tunç Çağı erkeği, beş bin yılı aşkın süre önce bir idrar yolu enfeksiyonunun komplikasyonları nedeniyle ölmüş olabilir. Arkeologlar adamın mezarında, bir böbrek taşıyla uyumlu, üzüm büyüklüğünde bir taş tespit etti.
Çalışmanın başyazarı, Rusya’daki Lomonosov Moskova Devlet Üniversitesi’nden antropolog Natalia Berezina, adamın kronik bir ürogenital enfeksiyonla yaşadığını söylüyor. Berezina’ya göre bu kısa süreli bir olay değildi ve adamın son yılları muhtemelen ciddi ve sürekli bir ağrıyla geçmişti.
Berezina ve meslektaşları, Rusya’nın güneybatısındaki Stavropol Yaylası bölgesinde bulunan Erken Tunç Çağı’na ait bir mezarda ele geçen küçük, taş benzeri bir nesneyi inceledi. Araştırmacılar bulgularını Archaeological and Anthropological Sciences dergisinde yayımladı.
Mezar, bir mezarın üzerine büyük bir toprak tümsek inşa edilmesini içeren antik bozkır cenaze geleneği olan kurgan mezarlığının bir parçasıydı. Arkeologlar tümseği kazdıklarında bir katakomb mezar buldu. İçinde yaklaşık 5.300 yıl önce kırklı yaşlarında ölmüş bir erkeğin iskeleti bulunuyordu. Araştırmacılar adamın leğen kemiğinin yakınında çakmaktaşından bir ok ucu da buldu.
(İlgili: Sudan’da 12,000 Yıllık Bilinen En Eski Prostat Taşları Bulundu)
Ancak iskelet kazılıp çıkarıldıktan sonra yapılan laboratuvar analizi sırasında araştırmacılar, el kemiklerinin arasında tuhaf, taş benzeri bir nesne fark etti. Kahverengimsi nesne yuvarlaktı, üzerinde birkaç çıkıntı bulunuyordu ve yaklaşık 2,1 santimetre çapındaydı, yani aşağı yukarı bir üzüm tanesi büyüklüğündeydi. Nesnedeki küçük bir çatlak, içinde kristal benzeri bir yapı olduğunu gösteriyordu.
Araştırmacılar daha fazla bilgi edinmek için bu küçük nesnenin neden yapıldığını belirlemek amacıyla birkaç analiz yöntemi kullandı. Önce X ışını floresans analizi, nesnenin ana bileşenlerinin kalsiyum ve fosfor olduğunu ortaya koydu. Ardından kristal yapıları tanımlamak için X ışını toz kırınımı analizi kullandılar.
Araştırmacılar yaygın minerallerin yanı sıra, böbrek, mesane ve prostat taşlarında bulunduğu bilinen nadir bir kalsiyum tuzu olan whitlockit varlığını da keşfetti. Topluca “taş” olarak adlandırılan bu oluşumlar, kalsiyum içeren tuzlar gibi minerallerden oluşan sert kütleler. Böbrek ve mesane taşları çok benzer bileşikler içerme eğiliminde olsa da taşlar oluştukları organa, tam olarak nasıl oluştuklarına ve kimyasal yapılarına göre farklılık gösteriyor.
Whitlockit, insan vücudundaki bakteriyel enfeksiyonlarla güçlü bir şekilde ilişkilendiriliyor. Bilim insanları bu nedenle Tunç Çağı’nda yaşamış bu adamın taşa yol açan kronik bir enfeksiyonu olduğu sonucuna vardı.
Araştırmacılar, mevcut kanıtlar bir bütün olarak değerlendirildiğinde, taşın en olası kökeninin kronik üst idrar yolu enfeksiyonuna bağlı olarak gelişen bir böbrek taşı olduğunu yazıyor. Yani adam, taşın oluşmasına yol açan ve muhtemelen kendisine ciddi rahatsızlık veren kronik ya da tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarıyla boğuşuyordu. İdrar yolu enfeksiyonları, idrarın asitliğini değiştirerek ve minerallerin birikme olasılığını artırarak böbrek taşlarının oluşumuna katkıda bulunabiliyor.
Araştırmacılar adamın neden idrar yolu sorunları yaşadığından ya da bu sorunların ölümüne katkıda bulunup bulunmadığından emin değil.
Böbrek taşlarının zaman zaman mesaneye ilerleyebildiği düşünüldüğünde, adam öldüğünde taşın vücudunun tam olarak neresinde olduğu belirsiz. Taş, böbrekleri mesaneye bağlayan iki uzun borudan biri olan üreteri tıkamışsa böbrekte şişmeye, ikincil bir enfeksiyona ya da sepsise yol açmış olabilir. Bu rahatsızlıklar antibiyotiklerin icadından önce çoğu zaman ölümcüldü.
Taşın oluşmasına yol açan diğer olasılıklar arasında adamın prostat bezinde bakteriyel bir enfeksiyon ya da cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon da bulunuyor.
Araştırmacılara göre adam, bu Erken Tunç Çağı bozkır toplumunda muhtemelen sık sık yer değiştiriyordu ve iskeletindeki diğer yaralanmalar fiziksel olarak zorlu bir yaşam sürdüğünü düşündürüyor. Kemikleri, iyi kaslı olduğunu, ancak omurgasında, omuzlarında, kalçalarında, ellerinde ve ayaklarında dejeneratif eklem hastalığıyla da boğuştuğunu gösteriyordu. Sağ omzunda, kaburgalarında ve ön kolunda bir dizi iyileşmiş kırık bulunuyordu.
Berezina, bu insanların açık bozkırda sığırlar ve ağır arabalarla çalıştığını ve buldukları yaralanmaların da bu işlerden kaynaklanan yaralanmalar olduğunu söylüyor. Berezina ve meslektaşları, yakınlardaki bir mezarlıkta daha önce yaptıkları bir çalışmada, ölümünden birkaç yıl önce üzerinden bir araba geçmesi sonucu yaralanmış bir erkeğin iskeletini bulmuştu. Berezina’ya göre bu arka plan göz önüne alındığında, inceledikleri adamdaki dört iyileşmiş kırık sıradan görünüyor.
Ancak araştırmacılara göre idrar yolu taşı adamın yaşamını zorlaştırmış olmalı. Araştırmacılar, bu bireyin yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyecek, ağrılı ve güç tüketen kronik bir ürogenital enfeksiyondan muzdarip olduğunu yazıyor.
Live Science. 3 Kasım 2026.
Makale: Berezina, N.Y., Statkus, M.A., Kalmykov, A.A. et al. (2026). Urolithiasis in the early bronze age of the North Caucasus: a paleopathological case study and insights into ancient lifeways. Archaeol Anthropol Sci 18, 209.
