103 yarasa türünün genomu ve 44 fosil, yarasaların büyük olasılıkla 65 milyon yıl önce Avrupa’da ortaya çıktığını gösteriyor.
Yeni bir araştırma, yarasa genomları ve fosilleri üzerine bugüne kadar yapılmış en kapsamlı birleşik çalışmayı ortaya koydu ve yarasaların büyük olasılıkla yaklaşık 65 milyon yıl önce Avrupa’da ortaya çıktıktan sonra dünyaya yayıldığını buldu.
Çalışma ayrıca ekolokasyonun da tıpkı uçuş gibi yarasa evriminin başlangıcına yakın bir dönemde evrimleştiğini ortaya koyuyor ve yarasaların olağanüstü uzun ömürlerinin ve hastalıklara karşı dirençlerinin genetik temellerine yönelik, insan sağlığı açısından da önem taşıyabilecek araştırmaların zeminini hazırlıyor.
(İlgili: Yarasa ve Kuş Kanatlarının Evrimsel Yolu Oldukça Farklı Çıktı)
Bat1K konsorsiyumu çatısı altında birlikte çalışan 64 ülkeden 137 araştırmacıdan oluşan uluslararası bir ekip, genomik ve fosil kanıtları birleştirerek yarasaların, dolayısıyla memelilerde uçuşun, büyük olasılıkla yaklaşık 65 milyon yıl önce Avrupa’da ortaya çıktığını gösterdi.
Sonuçlar, yarasaların kökenini Asya’ya, Afrika’ya ya da Kuzey Amerika’ya yerleştiren önceki hipotezleri tersine çevirdi. Yarasaların en erken torunları daha sonra Afrika’ya yayılarak, yarasaların Asya’ya, Amerika kıtasına ve Avustralya’ya genişlediği bir Avrupa-Afrika merkezi oluşturdu.
Ekip, 103 türü kapsayan ve şu anda tanınan 21 yarasa familyasının her birini temsil eden, bugüne kadarki en büyük yüksek kaliteli yarasa genomu koleksiyonunu oluşturdu. Araştırmacılar bu genomları üretmek, karşılaştırmak ve içerdikleri genleri tanımlamak için en ileri DNA dizileme ve hesaplama yöntemlerini bir araya getirdi.
Yarasa Evriminin Haritasını Çıkarmak
Araştırmacılar, dünyanın tek uçan memelileri olan yarasaların evrimsel tarihini yeniden kurmak için genomları dünyanın dört bir yanından gelen 44 fosil yarasayla birleştirdi.
Bu veri kümesini oluşturmak, en uzak bölgelerde yaşayan en nadir ve en sıra dışı yarasa familyalarının temsilcileri de dahil olmak üzere, dünyanın dört bir yanındaki yarasalardan onlarca yıl boyunca toplanan örnekleri gerektirdi.
Yarasalar Dünya’daki en olağanüstü memeliler arasında yer alıyor. Gerçek anlamda aktif uçuş yapabilen tek memeliler onlar. Yarasaların çoğu yön bulmak ve avlanmak için tamamen karanlıkta yalnızca sesten yararlanıyor. Dünya geneline yayılmış 1.500’den fazla türüyle yarasalar, yaşayan tüm memelilerin beşte birini oluşturuyor ve bitkileri tozlaştırarak, tohumları yayarak ve çok sayıda zararlı böceği tüketerek sağlıklı ekosistemlerin sürdürülmesinde hayati roller üstleniyor.
Ancak olağanüstü biyolojilerine ve ekolojik önemlerine rağmen bilim insanları onlarca yıldır yarasa evrimine dair en temel soruların bazılarını yanıtlamakta zorlanıyor. Yarasalar nereden geldi? Yarasa familyaları birbiriyle nasıl akraba? Uçuş ve ekolokasyon ne zaman ortaya çıktı? Yarasalar onları diğer memelilerden ayıran sıra dışı özellikleri nasıl evrimleştirdi?
Evrimsel Tartışmaları Çözmek
Bu çalışma, uzun süredir yanıt bekleyen bu soruların birçoğuna yanıt sunuyor. Ekip genomları ve fosilleri yeni yöntemlerle analiz ederek yarasaların evrim ağacını yeniden düzenledi ve büyük yarasa gruplarının birbiriyle nasıl akraba olduğuna dair uzun süredir devam eden birkaç tartışmayı çözüme kavuşturdu.
Çalışmanın kıdemli yazarı ve Bat1K’nın direktörü, St Andrews Üniversitesi’nden Sonja Vernes, yarasaların kendilerini sürekli şaşırttığını ve evrimin en büyük deneylerinden biri olduğunu söylüyor. Vernes’e göre Bat1K’nın yıllar süren uluslararası iş birliğinin ürünü olan bu olağanüstü genomik kaynak, yarasaların dikkat çekici biyolojisinin nasıl evrimleştiğini sonunda anlamalarını sağlıyor.
Bunun yanı sıra pek çok yarasa türü hastalıklara karşı dikkat çekici bir direnç gösteriyor ve boyutlarına göre olağanüstü uzun yaşıyor. Bu çalışma için oluşturulan genomik kaynak, bilim insanlarına bu özelliklerin ardındaki genleri araştırmak için ilk sağlam evrimsel çerçeveyi sunuyor. Bu çalışma zamanla insanlarda yaşlanma, bağışıklık ve hastalık direnci üzerine yapılan araştırmalara da katkıda bulunabilir.
Çalışmanın kıdemli yazarlarından Liliana M. Dávalos, fosil ve yaşayan türlerin evrimini birlikte modellemek için kullandıkları yaklaşımın diğer yöntemlerin yapamadığını yapabildiğini söylüyor. Dávalos’a göre bu yaklaşım, genomik verileri de hesaba katarak en eski fosil yarasa grubunu tanımlayabiliyor ve yarasaların ne zaman ve nerede ortaya çıktığını ortaya koyabiliyor.
Yarasaların Kökenine Yakın Bir Dönemde Ekolokasyon
Fosil kanıtları, uzun süredir çözülemeyen başka bir soruya da önemli ipuçları sunuyor: Yarasalar ekolokasyonu ilk kez ne zaman evrimleştirdi?
Fosil yarasa Vielasia’nın yarasa soy ağacının en eski dalında yer alması, ekolokasyonun modern yarasaların çeşitlenmesinden daha eski olduğunu gösteriyor. Bu bulgu, yarasa biyolojisinin belirleyici özelliklerinden ikisinin, yani ekolokasyon ve aktif uçuşun, grubun kökenine yakın bir dönemde ortaya çıktığını düşündürüyor ve yarasaların sonraki 65 milyon yıl boyunca elde ettiği olağanüstü evrimsel başarıyı açıklamaya yardımcı oluyor.
Ekip ayrıca yarasaların ortak atasının genomunu yeniden oluşturarak, uçabilen ilk memelinin genomunun nasıl görünmüş olabileceğini ortaya koydu.
Bu da bilim insanlarına bir memeli soyunun aktif uçuşu, gelişkin biyosonarı, olağanüstü uzun ömrü ve sıra dışı hastalık direncini nasıl evrimleştirdiğine dair genomik bir harita sunuyor. Bu harita, yarasaların çok ötesinde önem taşıyan bu özelliklerin genetik temellerinin izini sürmek için bir temel oluşturuyor.
University of St Andrews. 23 Eylül 2026.
Makale: Morales, A.E., Liang, Y., Thomas, W.R. et al. (2026). Reference genomes and fossils revise bat family phylogeny and biogeography. Nature 658, 141–152.
