Elon Musk’ın yapay zekayla ürettiği Odysseia filmi, arkeologlara göre tarihsel doğruluk vaadini daha ilk karede kaybediyor.
Teknoloji milyarderi Elon Musk, yönetmen Christopher Nolan’ın Homeros’un “Odysseia” destanından yaptığı son uyarlamaya büyük tepki gösterdi. Musk, filmi çeşitliliği gözeten oyuncu seçimleri nedeniyle sert bir şekilde eleştirdi ve tarihsel doğruluktan yoksun olmakla suçladı. Yapay zekanın geleneksel Hollywood stüdyolarını devre dışı bırakarak tarihsel olarak doğru ve Homeros’un sanatına sadık bir hikâyeyi maliyetin çok küçük bir kısmıyla sunabileceğini göstermek istediğini söyleyen Musk, bu görevi kendi yapay zekası Grok Imagine’e verdi.
Platform 23 Ekim’de filmin ilk yedi dakikasını yayımladı.
Arkeolog Stephan Blum ve sanat tarihçisi Michael La Corte, filmi sanatsal kalitesi, hatta tarihsel doğruluğu açısından değerlendirmiyor. Bunun yerine, tüm bu girişimin asıl sorununa dikkat çekmek istediklerini belirtiyor: Tarihsel doğruluk vaadi, daha ilk kare oluşturulmadan başarısız oldu.
İkili, “Pek çoğunuzun varsayabileceğinin aksine, tarihçiler olarak Musk’ın temel fikrinin, yani arkeolojinin ve tarihin sunabileceği her şeyi bir araya getirip yapay zekayı bu bilgiyi keşfetmek ve onunla çalışmak için bir araç olarak kullanmanın gerçekten heyecan verici olduğunu düşünüyoruz. Bu yaklaşımda önemli bir potansiyel görüyoruz: Kazı raporlarını ve nesne veri tabanlarını kapsayan bir sistem, örneğin seramik üsluplarının nasıl yayıldığı gibi, tek bir araştırmacının aklında tutamayacağı örüntüleri ortaya çıkarabilir. Sorun, bunu tarihsel olarak doğru olduğunu iddia eden bir filme dönüştürmekte” diyor.
Ekibe göre eksiksiz ve tutarlı bir görsel anlatı üretmeye yönelik her girişim, kaçınılmaz olarak yapay zekanın kanıtların ötesine geçmesini ve bilmediğimiz şeyleri icat etmesini gerektirecektir.
Eksik Görüntüler
Arkeoloji kaçınılmaz olarak parçalı bir kayıtla çalışıyor: Geçmişin yalnızca çok küçük bir kısmı toprakta günümüze ulaşıyor ve bunun da yalnızca bir kısmı kazılarak ortaya çıkarılıyor. Örneğin Troya deposundaki kutuları açtığınızda ağırşaklar ve tezgâh ağırlıkları bulursunuz. Ancak bunlarla yapılan kumaşları bulamazsınız. Troya’daki herkes dokuma giysiler giyiyordu, ama bu dokumalar artık yok.
Dolayısıyla tıpkı dokumalar gibi, arkeolojik kayıtlardan doğrudan elde edilemeyen her şeyin, bilimsel olarak ne kadar sağlam temellere dayanırsa dayansın, hipotezler aracılığıyla yorumlanması ve açıklanması gerekiyor. Her zaman boşluklar, belirsizlikler ve birbiriyle yarışan yorumlar olacaktır.
Yapay zeka ise tasarımı gereği bu boşlukları kaçınılmaz olarak dolduracaktır.
Grok Imagine’e Troya Projesi’nin elindeki her şeyin, yani bir buçuk asırlık kazıların, binlerce planın, çanak çömlek çizimlerinin ve fotoğrafların, ayrıca küçük buluntular kataloğunun verildiğini varsayalım. Yapay zeka, tarihsel ve arkeolojik kanıtların kesin yanıtlar sunmadığı yerlerde bağlantılar, ayrıntılar ve bütün senaryolar üretecektir.
Üretken yapay zeka, görünür boşluklar olduğunda bile eksiksiz görüntüler üretmek üzere tasarlanmış durumda. Bu boşluklar çoğu zaman film setleri, oyunlar ve resimler gibi var olan diğer medyalardan gelen etkilerle dolduruluyor.
Araştırmacılara göre sorun tam da burada yatıyor: Yapay zekanın eklemeleri akla yatkın, hatta ikna edici olabilir. Şüpheci bazı eleştirmenler bile o yedi dakikanın bazı bölümlerinin gerçek gibi göründüğünü kabul ediyor. Ancak ikna edici olmak doğru olmak demek değil ve ikisi arasındaki boşluk tam da arkeolojinin var olduğu alan.
Odysseia da doğruluk açısından ilginç bir hedef. Destan geçmişin zayıf bir tanığı: Anlattığı sarayların yıkılmasından yüzyıllar sonra şekillenen destan, bir anlık görüntü değil, Miken belleği ile Demir Çağı dünya görüşünden oluşan bir palimpsest. Odysseus, Helene ve Kirke arkeolojinin doğrulayabileceği kişiler değil. Ancak bu karakterlerin yaşadığına inanılan dünya hakkında çok sayıda yaratıcı eser bulunuyor.
Dokuma tekstillere geri dönelim. Bu kayıtlarla eğitilen bir model, bilgimizle birlikte cehaletimizi de miras alacaktır. Her pikseli boyamak zorunda olduğu için halüsinasyon görecek ya da hayal kuracaktır. Boyanmış ve dökümlü, tamamlanmış bir pelerin oluşturmak için temalar ve tarihle bağlantılı tüm kanıtlardan, medyadan ve daha fazlasından yararlanacaktır. Bu görüntü, araştırmanın dürüst yanıtının “lif biliniyor, renk bilinmiyor” olduğu bir yerde ikna edici biçimde doğru görünen bir giysi gibi görünecektir.
Günümüze Ulaşanlar, Yaşananlar Değildir
Bunların hiçbiri yapay zekayı yararsız kılmıyor. Örneğin seramik üsluplarının nasıl yayıldığı gibi kazı raporlarını ve nesne veri tabanlarını kapsayan bir sistem, hiçbir araştırmacının tek başına göremeyeceği örüntüleri ortaya çıkarabilir. Ancak bu tür her örüntü, her şeyden önce geçmişin bir resmi değil, kayıttaki bir örüntü olacaktır.
Gerçek anlamda arkeolojik bir yapay zeka, üretken yapay zekanın nadiren yaptığı bir şeyi yapacaktır: Belirsizliğini de kesinliği kadar açık bir şekilde gösterecektir. Zırhları ele alalım. Troya’da yalnızca parçalar günümüze ulaştı. Kanıtların birkaç farklı yeniden kurguya olanak tanıdığı yerlerde, böyle bir yapay zeka tek bir kesin ve kendinden emin seçenek sunmak yerine birkaçını gösterirdi. Yalnızca parçaların günümüze ulaştığı yerlerde yalnızca parçaları gösterirdi. Kanıtların tükendiği yerde ise bunu açıkça söyler, neyin belgelendiğini, neyin çıkarım olduğunu ve neyin yalnızca akla yatkın olduğunu açıkça işaretlerdi.
Olasılıkları bu şekilde görselleştirme yaklaşımı, kültürel mirasın sanal yeniden kurgularına yönelik iki uluslararası yönerge olan Londra Şartı’nın (2009) ve Sevilla İlkeleri’nin (2011) uzun zamandır talep ettiği şeye yakın: pürüzleri gizlemek yerine şeffaflık.
Hangi dünyanın yeniden kurgulanacağı da bir tercih. Troya birbirinden yüzyıllarca uzak evreleri kapsıyor ve Miken sarayları Hitit kentlerinden farklıydı: Tek bir “Tunç Çağı” yok. Arkeolojik kayıtlar Troya’da bir çatışma yaşandığını destekleyebilir fakat Homeros’un Troya Savaşı’nı tek bir olay olarak kanıtlayamaz. Oysa bir yapay zeka modeli tek bir Troya seçer ve bu tercihten hiç söz etmez.
Film muhtemelen bir iki haber döngüsü içinde unutulacak; geriye kalacak olan ise yöntem. En doğru “Odysseia”, en kesin ya da en kendinden emin olanı olmayacak. Başladığımız yerde, yani ağırşak ve ağırlık kutularında ve kumaşın olması gereken boş alanda sona erecek.
Tarihsel doğruluk, her boşluğu doldurmak anlamına gelmez. Boşlukların nerede olduğunu göstermek anlamına gelir.
The Conversation. Stephan Blum & Michael La Corte. 6 Kasım 2026.
