Şempanze ve bonobo annelerin ölü yavrularını taşıma süresi, en tutarlı biçimde yavrunun ölüm nedeniyle ve anne bağıyla ilişkili görünüyor.
Şempanze ve bonobo anneler, yavruları öldükten sonra da zaman zaman onları taşımaya devam ediyor. Bu davranış “ölü yavru taşıma” olarak biliniyor. Davranış geniş çapta belgelenmiş ve pek çok açıklama öne sürülmüş olsa da bu açıklamaların çok azı nicel olarak test edildi.
Oxford Üniversitesi’nin Biology Letters dergisinde yayımlanan yeni araştırması, taşıma davranışının büyük olasılıkla anne şempanzeler ile yavruları arasındaki güçlü bağdan kaynaklandığını ve bir annenin yavrusunu ne kadar süre taşıdığını en tutarlı biçimde açıklayan etkenin yavrunun ölüm nedeni olduğunu ortaya koyuyor. Önemli bir nokta olarak bu örüntüler, annelerin ölümü geri dönüşü olmayan bir son olarak algıladığı anlamına gelmek zorunda değil.
Araştırma, öldüğünde daha büyük olan ve bu nedenle annesiyle daha yakın bir bağ kurmuş olan yavruların, daha küçük yavrulara göre daha uzun süre taşındığını ve hastalıktan ölen yavruların bebek öldürme sonucu ölenlere göre daha uzun süre taşındığını buldu.
(İlgili: Makaklar, Sevdiklerinin Ölümüne İnsanlar Gibi Yas Tutuyor)
Çalışma, 15 farklı alandan yayımlanmış 83 ölü yavru taşıma vakasına ait verileri bir araya getirdi. Vakalar, ölü yavrularını yalnızca yaklaşık 30 dakika taşıyan annelerden 126 gün boyunca taşıyanlara kadar uzanıyor. Ortalama ölü yavru taşıma süresi yaklaşık 11 gündü.
Şempanzeler ve bonobolar yaşayan en yakın akrabalarımız. Uzmanların çoğu ortak atamızın 6 ila 8 milyon yıl önce yaşadığını düşünüyor ve bu türlerdeki ölümle ilişkili davranışları incelemek, insanların ölüme verdiği tepkilerin evrimsel kökenlerine dair önemli bilgiler sunabilir.
Çalışmayı, Oxford Üniversitesi Antropoloji ve Müze Etnografyası Okulu’ndan doktora adayı Reece Hammond ile Wendy James Evrimsel Antropoloji Doçenti Dr. Thomas A. Püschel yürüttü. Araştırmacılar tek bir şempanze grubunu gözlemlemek yerine yayımlanmış literatürdeki vakaları bir araya getirdi.
Hammond, 15 ayrı alandan gelen ölü yavru taşıma vakalarından oluşan geniş ve çok merkezli bir örneklemi bir araya getirerek bu davranışa dair tür düzeyinde genellenebilir sonuçlara ulaşabildiklerini belirtiyor. Hammond’a göre bu, yalnızca tek bir alandan ya da alt türden gelen vakalarla yapılamaz. Bu da bulgularının, insanların yaklaşık 6-8 milyon yıl önce şempanzelerden ayrılmasının ardından ölümle ilişkili davranışların evrimine dair çıkarımlar yapmak için kullanılabileceği anlamına geliyor.
Ölü Yavru Taşımayı Şekillendiren Etkenler
Araştırmacılar verileri, ölü yavru taşıma süresine dair dokuz hipoteze karşı test etti. Bu hipotezler arasında annenin yaşı ve annelik deneyimi, yavrunun cinsiyeti ve davranışın diğer anneleri izleyerek öğrenilip öğrenilmediği gibi etkenler bulunuyordu. Sonuçlar, daha uzun ölü yavru taşıma sürelerini güvenilir biçimde öngören dört etken ortaya koydu:
Ölüm nedeni: Hastalıktan ölen yavrular, bebek öldürme sonucu ölenlere göre daha uzun süre taşındı. Başka hiçbir ölüm nedeni kategorisi, bebek öldürmeye kıyasla güvenilir bir fark göstermedi.
Anne bağı: Daha büyük yavrular daha uzun süre taşınma eğilimindeydi.
Anne yatırımı: Doğumlar arasındaki ortalama aralığın daha uzun olduğu alanlarda ölü yavru taşıma süreleri de daha uzun olma eğilimindeydi.
Sıcaklık: Ölü yavru taşıma süreleri daha serin dönemlerde daha uzun sürme eğilimindeydi.
Annelerin daha yakın bağ kurduğu daha büyük yavruların daha uzun süre taşınması, anne şempanzeler ile yavruları arasındaki güçlü toplumsal bağın ölü yavru taşıma davranışını yönlendirdiğini düşündürüyor. Annelerin doğumlar arası ortalama aralığın daha uzun olduğu alanlarda yavrularını daha uzun süre taşıması da davranışı yönlendirmede annelik etkenlerinin önemini destekliyor.
Ancak bu etkenler arasında en tutarlı öngörücü ölüm nedeni oldu. Hastalığa bağlı yavru ölümleri ile uzun ölü yavru taşıma süreleri arasındaki güçlü ilişki, “ölüm nedeni” hipotezini destekliyor. Bu hipoteze göre hastalıktan ölen yavrular, ölümleri anneleri açısından daha belirsiz olabileceği için, bebek öldürme gibi travmatik nedenlerle ölenlere göre daha uzun süre taşınıyor.
Ölümün Algılanıp Algılanmadığı Hâlâ Belirsiz
Bu açıklama, şempanzelerin ölümü algılayabildiğini varsayıyor fakat bu yetenek henüz bilimsel olarak kanıtlanmış değil. Yine de durum bu kadar basit olmayabilir. Birçok vakada anne şempanzeler yavrularını mumyalaşma aşamasının çok ötesine kadar taşımaya devam etti. Mumyalaşma ise muhtemelen ölüme dair açık ve kalıcı bir işaret sunuyor.
Püschel, bulgularının şempanze ve bonobo annelerin ölü yavrularını ne kadar süre taşıdığını açıklamak için bu annelerin ölümü geri döndürülemez bir durum olarak anladığını varsaymaya gerek olmadığını gösterdiğini belirtiyor. Püschel’e göre bu örüntüler annelik davranışının sürekliliğiyle ve toplumsal, yaşam öyküsüne ilişkin ve çevresel etkenlerle açıklanabilir. Ancak önemli olan, bunun bu hayvanların ölümü algılayamadığı anlamına gelmemesi.
Şempanzelerin ve bonoboların ölüme nasıl tepki verdiğini bizim tepkilerimizle karşılaştırmak, insanların ölüm düşüncesinin nereden geldiğine dair bilgi veriyor. Şempanzelerde ve bonobolarda bu davranışı açıklamak için ölümün algılanması gerekmiyorsa, ölümün kesinliğini kavramak için gereken karmaşık bilişsel çerçevelerin bir kısmı, ortak atamızdan sonra hominin soyunda ortaya çıkmış olabilir.
University of Oxford. 16 Eylül 2026.
Makale: Hammond, R., & Püschel, T. A. (2026). Multisite analysis of infant corpse carrying in Pan reveals maternal attachment and death context as explanations of carrying duration. Biology Letters, 22(9).
