Meksika’daki göl tortulları, Mayaların kırmızı boyada kullandığı zincifrenin sularını yüzyıllar boyunca cıvayla zehirlediğini gösteriyor.
Araştırmacılar Meksika’daki tortul karotlarında aşırı düzeyde cıva buldu ve bunun nedeni Mayaların kırmızı boyaya olan tutkusu.
Yeni bir çalışmaya göre Mayalar o kadar çok kırmızı boya kullandı ki farkında olmadan göllerini ve su yollarını cıvayla zehirledi. Sorunun kaynağı, kırmızı boyada vermilyon pigmenti olarak kullanılabilen, canlı kırmızı renkli bir cıva sülfür minerali olan zincifreydi. Boyadan akan sular su yollarına karışabiliyor ve burada oksijensiz ortamda yaşayan bakteriler zincifreyi göllerin tortullarında son derece zehirli olan metil cıvaya dönüştürüyor. Metil cıva zamanla besin zincirinin üst basamaklarında daha yüksek düzeylerde birikiyor.
Bugünkü güney Meksika ve Orta Amerika topraklarında yaşamış olan ve torunları bugün de yaşamaya devam eden antik Mayalar neredeyse her şeyi kırmızıya boyuyordu. Arkeologlar, heykeller, anıtlar, duvarlar, meydanlar, çanak çömlekler ve hatta törensel cenazeler için ölüler de dahil olmak üzere Mayaların kırmızıya boyadığı sayısız eser buldu. Zincifre, Mayaların yaptığı boyada, rengini hematit adı verilen zehirli olmayan bir demir mineralinden alan kırmızı aşı boyasıyla birlikte yaygın olarak kullanılan bir pigmentti.
(İlgili: İnsanların Kırmızı Renk Tutkusu Ne Zaman Başladı?)
Çalışmanın başyazarı Matthew Waters’a göre Mayaların kendileri için güneşi, kanı ve yaşamı temsil eden kırmızı renge duyduğu tutku, yakındaki sular zincifre akıntısıyla zehirlendiğinde çevresel bir felakete yol açtı.
Waters, Mayaların sudaki tuhaf bir renk değişikliğini ve protein kaynağı olan balıklar gibi suyun verimliliğindeki bir düşüşü fark etmiş olacağını söylüyor. Mayalar, tatlı su kabukluları da dahil olmak üzere tatlı su balıkçılığına büyük ölçüde bağımlıydı.
Daha önceki çalışmalar, Maya topraklarının güneydeki yaylalarında ve orta-güneydeki ovalarında yüksek cıva düzeylerine dair kanıtlar bulmuştu, ancak hiç kimse Meksika’nın Yucatan Yarımadası’ndaki bu zehirli mineralin düzeylerini kapsamlı bir şekilde incelememişti.
Bunu araştırmak için Waters ve meslektaşları Yucatan’daki Maya dönemine ait çamurlardaki cıva düzeylerini inceledi ve çalışmalarında bildirdiklerine göre, büyük olasılıkla zincifre boyadan kaynaklanan cıva zehirlenmesine dair çok güçlü işaretler buldu.
Waters, “Mayaların bu maddeyi, tespit ettiğimiz miktarlarda kullanmış olabileceklerini hiç tahmin etmemiştik” diyor.
Sorunlu Sular
Çalışma, Maya dönemine ait iki alandan alınan tortul karotlarında aşırı düzeyde cıva tespit etti: Aynı adı taşıyan Maya kentinin yanındaki sığ bir göl olan Cobá Gölü ve şimdiye kadar çok az kazılmış, ormanın içindeki harabe bir kentin yanında yer alan su dolu bir obruk olan Xcach Senotu.
Tortul karotları 2.000 yılı aşkın bir süre boyunca toprağın ve suyun bileşimini kayıt altına alıyor ve cıva zehirlenmesi dönemleri, yaklaşık MS 40 ile 820 arasındaki Maya uygarlığının Klasik Öncesi ve Klasik dönemlerindeki birkaç evreyle örtüşüyor.
Waters’ın açıkladığına göre ABD Çevre Koruma Ajansı, milyarda 2 kısmın üzerinde cıva içeren suyun içilmesinin güvenli olmadığını belirlemiş durumda. Zamanla cıvanın biriktiği balıklardaki resmi cıva sınırı ise milyonda 1 birim ve bunun üzerindeki her değer, balıkların yetkililer tarafından el konulabileceği anlamına geliyor.
Kirlenmiş su içilmesi ya da balık gibi kirlenmiş su canlılarının yenmesi sonucunda insan kanındaki cıva düzeyleri milyarda yaklaşık 100 kısmı aştığında ciddi zehirlenme meydana geliyor. İnsanlarda cıva zehirlenmesi kalıcı akciğer hasarı, beyin hasarı ve ölüm de dahil olmak üzere ağır belirtilere yol açabiliyor.
Ekip, Yucatan karotlarının en kirli bölümlerinde cıva düzeyinin milyonda 2,3 birim olduğunu buldu. Waters, Mayaların bunu onlarca yıl, bir durumda ise yüzyıllar boyunca yaşadığını söylüyor.
Araştırmacılar ardından tortul karotlarını cıva zehirlenmesinin yol açtığı çevresel hasara dair işaretler açısından inceledi. Karotlarda tatlı su kabuklularına ait küçük fosillerin bulunmadığını tespit ettiler. Bu da yüksek cıva düzeylerinin sudaki canlıları öldürdüğüne işaret ediyor. Waters’a göre ekip ayrıca tortul karotlarında, normalde sık sık görülmesi gereken alg patlamalarına dair neredeyse hiç iz bulunmadığını da fark etti. Bunun nedeni muhtemelen alglerin zehirlenmiş sularda hayatta kalamamasıydı.
Maya Çöküşü
Araştırmacılar Maya uygarlığının 8. ve 9. yüzyıllarda neden çöktüğünü tartışıyor, ancak en güçlü olasılıklardan biri kuraklığın neden olduğu besin kaynaklarındaki kesintiler.
Waters’a göre cıva düzeyleri Klasik Öncesi ve Klasik dönemlerde yüksek olsa da, cıvanın yol açtığı çevresel hasar Maya çöküşü gerçekleştiğinde pek çok yerde yüzlerce yıldır azalıyordu. Yine de bu durum çöküşe katkıda bulunan bir etken olmuş olabilir.
Araştırmacılara göre zincifre Yucatan’da doğal olarak bulunmadığı için buraya dışarıdan, muhtemelen bugünkü Honduras’tan getirilmiş olmalı. Bu zincifre ithalatı Cobá Gölü’nde zamanla sona ermiş görünüyor ve buradaki zehirlenme MS 520’ye gelindiğinde milyarda yaklaşık 20 birimlik doğal arka plan düzeyine düşmüş. Ancak tortul karotları, Xcach Senotu’ndaki cıva zehirlenmesinin çöküşe kadar devam ettiğini gösteriyor.
Live Science. 7 Kasım 2026.
Makale: Matthew Neal Waters et al. (2026). Toxic mercury, aquatic ecosystem collapse, and the ancient Lowland Maya. Sci. Adv. 12.
