Ölümcül bir virüs salgını yaşayan Japon makakları, kirlenmiş görünen yiyeceklere karşı çok daha temkinli davranmaya başladı.
COVID-19 salgınının ilk günlerinde pek çok hane, aldığı market alışverişlerini yerleştirmeden önce dezenfektanla siliyordu. El dezenfektanı bulmak zordu. Virüsün nasıl yayıldığına dair çok az bilgi olduğu için insanlar başkalarından gelebilecek mikroplara karşı daha temkinli hâle geldi. Yeni bir çalışma, bir hastalık tehdidi yaşadıktan sonra davranışlarını değiştirenlerin yalnızca insanlar olmayabileceğini düşündürüyor.
Araştırmacılar, ölümcül bir hastalık salgınını yaşamış makak maymunlarının, hastalığın nasıl yayıldığını bilmemelerine rağmen kirlenmiş görünen yiyeceklere karşı belirgin biçimde daha temkinli davrandığını buldu. Bulgular, patojenlerden kaçınma davranışının deneyimle şekillenebileceğini düşündürüyor ve tiksintinin evrimsel kökenlerine dair ipuçları sunuyor.
Yeni çalışma, bilim insanlarının “davranışsal bağışıklık sistemi” olarak adlandırdığı, yani bedenin biyolojik bağışıklık sistemi devreye girmeden önce hayvanların enfeksiyondan kaçınmasına yardımcı olan davranışlar bütününe dair yeni bilgiler sunuyor.
(İlgili: Makaklar, Sevdiklerinin Ölümüne İnsanlar Gibi Yas Tutuyor)
Çalışmanın kıdemli yazarı Federico Rossano, artık bu durumun insan dışı primatlar için de geçerli olduğunu gösterebildiklerini söylüyor. Rossano’ya göre hastalığın nasıl bulaştığına dair hiçbir bilgi olmasa bile, başkalarının hastalanıp öldüğüne tanık olmak, potansiyel olarak hastalığa yol açabilecek davranışlarda bulunma olasılığını değiştiriyor.
Ölümcül bir salgın, doğal bir deney yaratıyor
Araştırma, araştırmacıların davranış çalışmaları yürüttüğü Teksas’ın güneyindeki bir primat barınağında yaşanan beklenmedik bir olaydan doğdu.
Barınak, 1972’de Japonya’dan Teksas’a getirilen maymunların soyundan gelen birkaç Japon makağı grubuna ev sahipliği yapıyor. Araştırmacılar gruplar ayrı alanlarda yaşadığı için, benzer geçmişe sahip ancak çok farklı toplumsal ve hastalık ortamları deneyimlemiş hayvanları karşılaştırma fırsatı buldu.
Barınak personeli 2020’de, barınaktaki Japon makağı gruplarının bazılarında AIDS’e benzer bir bağışıklık yetmezliğine yol açabilen maymun retrovirüsü Tip II’nin varlığını doğruladı. Virüs esas olarak ısırık ve tırmalamalar yoluyla bulaşıyordu ve bazı hayvanlarda ağır hastalığa ve ölüme neden oldu. Barınak grupları birbirinden ayırarak ve sıkı test ve karantina önlemleri uygulayarak duruma müdahale etti.
Bu da alışılmadık bir doğal deney ortamı yarattı. Üç grup salgını yaşamıştı. Bir grup ise yaşamamıştı.
Araştırmacılar ardından 55 makağı, temiz bir ahşap yüzeye konulan yiyecek ile görsel ipuçlarını koruyup kokuyu ve her türlü enfeksiyon riskini ortadan kaldırmak için şeffaf bir epoksi tabakasıyla kaplanmış gerçek makak dışkısıyla örtülü bir yüzeye konulan yiyecek arasında nasıl bir seçim yaptıklarını görmek için test etti.
Salgına maruz kalan gruplarda bazı bireyler enfekte olmuşken, diğerleri kendileri enfekte olmadan hasta maymunlarla birlikte yaşamıştı. Bu da araştırmacıların, bir salgını yaşamanın, hastalanmadan hayvanların davranışlarını değiştirip değiştiremeyeceğini sorgulamasına olanak tanıdı. Bazı denemelerde, hayvanların yalnızca tanımadıkları nesnelerden mi kaçındığını belirlemek için temiz yüzeyin yerine parlak renkli bir mutfak süngeri konuldu.
Daha önceki araştırmalar, makakların ödül cazip olduğunda kirlenmeden mutlaka çekinmediğini göstermişti: Vahşi Japon makakları, yer fıstığı gibi çok sevdikleri bir yiyecek söz konusu olduğunda dışkıyla kaplı bir yüzeyden bile yemeye devam ediyor, buğday taneleri gibi daha az değer verdikleri yiyecekler söz konusu olduğunda ise bu yüzeyden kaçınıyordu.
Ancak araştırmacılar, salgını yaşamış gruplardan gelen makakların kirlenmiş yüzeydeki yiyeceği yeme olasılığının çok daha düşük olduğunu buldu. Bu maymunlar, kirlenmiş gibi görünen yüzeyden denemelerin yalnızca yüzde 47’sinde yiyecek alırken, salgını hiç yaşamamış gruptaki maymunlarda bu oran yüzde 79’du.
Önemli bir nokta olarak, salgına maruz kalan gruplardaki maymunlar kendileri enfekte olsun ya da olmasın benzer davranışlar sergiledi. Bu da davranış değişikliğinin hastalığı bizzat yaşamaktan çok, salgını yaşamış olmakla ilişkili olduğunu düşündürüyor.
Çalışmayı bilişsel bilim alanında doktora araştırmacısıyken yöneten Stephan Kaufhold, grupların bir geçmişi olduğunu ve bu geçmişin davranışlara yansıdığını söylüyor. Kaufhold’a göre hastalık salgınını yaşamak, bu maymun gruplarını kirlenmiş görünen yiyeceklere karşı daha temkinli hâle getirmiş görünüyor.
Maymunların kendilerini neyin hasta ettiğini bilmesine gerek yoktu
Bulgunun en ilgi çekici yönlerinden biri, virüsün kirlenmiş yiyecekler yoluyla yayılmamış olmasıydı. Bunun yerine virüs, ısırık ve tırmalamalar yoluyla kan ve tükürükle bulaşıyordu.
Buna rağmen diğer primatların hastalandığını gören makaklar, bazı durumlarda görsel olarak kirlenmeyi çağrıştıran bir yüzeye konulan yiyeceği yemekte daha isteksiz hâle geldi.
Çalışma insanlar için de benzer bir soruyu gündeme getiriyor: Bir hastalık salgınını yaşamış olmak, acil tehdit geçtikten çok sonra bile davranışları etkileyebilir mi?
Araştırmacılar, makaklara dair bulguların bu soruyu doğrudan yanıtlayamayacağını, ancak patojenlerden kaçınmadaki deneyime bağlı değişimlerin yalnızca insanlara özgü olmadığına dair kanıt sunduğunu söylüyor.
Erken yaşam deneyimi, maymunların kirlenmeye karşı ne kadar temkinli olduğunu şekillendirebilir
Araştırmacılar ayrıca patojenlerden kaçınmanın erken yaşamdaki deneyimlerle bağlantılı olduğunu da buldu.
Araştırmacılar aynı makalede aktarılan ek bir çalışmada, barınakta doğmuş hayvanlar, laboratuvarlarda araştırma hayvanı olarak kullanılmış hayvanlar, hayvanat bahçesinde doğmuş hayvanlar ve evcil hayvan olarak beslenmiş hayvanlar da dahil olmak üzere farklı yetiştirilme geçmişlerine sahip yedi türden 54 makağı test etti. Araştırmacılar, diğer makakların bakımı yerine insanlarla birlikte büyüyen eski evcil makakların, anneleri tarafından büyütülen barınakta doğmuş makaklara göre kirlenmiş yiyecekleri yeme olasılığının belirgin biçimde daha yüksek olduğunu gözlemledi.
Kaufhold’a göre olasılıklardan biri, bu maymunların erken yaşta annelerinden ve diğer makaklardan tipik kaçınma davranışlarını öğrenme fırsatı bulamamış olması. Kaufhold, birkaç yıl boyunca diğer maymunlarla birlikte yaşadıktan sonra bile bu erken deneyimin, potansiyel hastalık kaynaklarına nasıl tepki verdiklerini şekillendirmeye devam ediyor olabileceğini söylüyor.
Araştırmacılar için bulgular, genç primatlara türlerine uygun toplumsal ortamlarda büyüme fırsatı tanımanın önemini vurguluyor.
Bu bulgular tiksinti hakkında ne söylüyor?
Bulgular tiksintinin evrimine de ışık tutuyor. Araştırmacılar tiksintiyi doğrudan ölçmemiş olsa da makakların olası enfeksiyon kaynaklarından kaçınma davranışının, insanlarda görülene benzer şekilde deneyimle değişebileceğini buldu.
İnsanlardaki tiksintinin bizi patojenlerden korumada önemli bir rol oynadığı sıklıkla düşünülüyor. Dışkıdan, bozulmuş yiyeceklerden ve diğer olası enfeksiyon kaynaklarından irkiliyoruz ve bu ipuçlarına karşı duyarlılığımız bağlama göre değişebiliyor.
Araştırmacılara göre primatlar toplumsal öğrenme yeteneğine sahip olduğu için, artan patojen kaçınma davranışının grubun diğer üyelerinden öğrenilmesi ve zaman içinde kalıcı hâle gelmesi mümkün. Gelecekteki çalışmalar, gruba yeni katılan hayvanların salgın yaşamış bir grubun davranışını benimseyip benimsemediğini belirleyebilir.
Araştırma şimdilik pek çok insanın COVID-19’dan sonra çok iyi anladığını düşündüğü bir deneyime yeni bir bakış açısı sunuyor: Bir hastalığı yaşamak, insanların davranışlarını o tehdidin zirvesi geçtikten sonra bile değiştirebilir.
University of California – San Diego. 20 Ekim 2026.
Makale: Kaufhold, S. P., Goguen, A., Viano, K., & Rossano, F. (2026). Early-life experience and disease exposure affect pathogen avoidance behaviour in macaques. Royal Society Open Science, 13(10).
