Moğolistan’da kazılan en büyük Asya Hun mezarında Çin yeşimi, Kore bağlantılı gümüş ve Roma yapımı olabilecek bir cam kupa bulundu.
Arkeologlar, Moğolistan’da bilinen en büyük Xiongnu (Asya Hunları) mezarının kazısını tamamladı. Mezarın içinde, bozkırı Çin’e, Kore’ye ve olasılıkla Roma İmparatorluğu’na bağlayan 413 eser buldular. Üstelik bunların tamamı şaşırtıcı derecede küçük bir mezar odasındaydı.
Doğu Moğolistan’daki Duurlig Nars’ta bulunan 160 Numaralı Mezar, giriş rampasıyla birlikte yaklaşık 73 metre uzunluğunda. Ancak mezar sahibinin gömüldüğü oda küçük. Bu, bu ölçekte bir anıt için tuhaf bir durum.
Dört yıllık çalışmanın ardından Kore Ulusal Müzesi, Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü ve Moğolistan Ulusal Müzesi mezarın tabanına ulaştı. Buldukları şeyler, bozkır halkları için genellikle hayal ettiğimizden çok daha birbiriyle bağlantılı bir dünyaya işaret ediyor.
(İlgili: Xiongnu Mezarlığında Asıl Belirleyici Kan Değil, Statüydü)
Kore müzesinin açıklamasına göre kazılar 2023’te başladı ve yaklaşık 14,5 metre derinliğe ulaşmak için üst üste yığılmış dokuz taş katmanının kaldırılması gerekti.
Bu, şimdiye kadar Moğolistan’da tespit edilen en büyük Xiongnu mezarı ve araştırmacılar elit bir gömütün yapısını baştan sona izleyebildi. Merkezi mezar odasından 413 eser çıktı.
Çin’i kendini savunmaya zorlayan bir atlı imparatorluk
Xiongnu, MÖ 3. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında Moğol bozkırlarına hâkim olan göçebe halklardan oluşan bir konfederasyondu. Geleneğe göre onları birleştiren kişi Mete’ydi (Modu). Mete MÖ 209 civarında iktidara geldi ve hükümdarlığının ilk yıllarında Han hanedanının ilk imparatoru Gaozu’yu yendi.
MÖ 133’ten MS 89’a kadar iki imparatorluk, iki yüzyıl boyunca Çin siyasetinin büyük bölümünü şekillendiren uzun bir savaşlar dizisi yürüttü.
Xiongnu kendilerine ait çok az metin bıraktı. Haklarında bilinenlerin büyük bölümü, düşmanlarının yazdığı Çin yıllıklarından geliyor. Bu yüzden mezarlar büyük önem taşıyor. Xiongnu’nun daha sonra Avrupa’da ortaya çıkan Hunlarla akraba olup olmadığı ise hâlâ açık bir soru.
Kore müzesi ayrıca Xiongnu’nun Kore Yarımadası’ndaki Gojoseon gibi toplumlarla ve Çin’in Lelang komutanlığıyla yakın temasları olduğuna dikkat çekiyor. Kore’nin 1997’den bu yana bozkırlarda kazı yapmasının nedeni de bu. Xiongnu’yu anlamak, antik Kore kültürünün nasıl şekillendiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Üç dünyanın buluştuğu mezar eşyaları
En çok ilgi çeken eser, bir at koşum takımına ait gümüş bir süs oldu. Bu eser, ince bir gümüş levhanın dövülerek su kabağı biçimine getirilmesiyle yapılmış.
Eser, Çin’in Lelang komutanlığına ait mezarlıklardan biri olan Pyongyang’daki Seokam-ri’nin 219 Numaralı Mezarı’nda bulunan takılara çok benziyor. Aradaki fark, Moğolistan’daki örneğin ortasına bir kaya kristali yerleştirilmiş olması.
Takının yanında yuvarlak bir altın süs eşyası bulunuyordu. Zanaatkârlar, saydam kristalin altına bir altın levha ile kırmızı ve mavi bir malzeme yerleştirerek ışığın ve rengin içinden görünmesini sağlamış. Müzeye göre bu tür bir süs eşyası ilk kez bir Xiongnu mezarında belgeleniyor.
Çin tarafından ise tabutun dibine yerleştirilmiş 15 yeşim parçası geliyor. Bu parçalar, Han hanedanının cenaze törenlerinde kullandığı, ortası delikli bir yeşim disk olan bi’yi taklit ediyor, ancak kusursuz diskler değiller. Biçimleri farklılık gösteriyor ve yüzeylerine çok ince motifler oyulmuş. Araştırmacılar bunu, Çin cenaze ritüelini benimserken onu değiştirmenin bir yolu olarak yorumluyor.
Mezarda bir de kupa var. Bu, kıtanın öbür ucunda, Roma İmparatorluğu topraklarında yapılmış olabilecek, kulplu ve saydam bir cam kap. Kimyasal analiz bileşimini doğrularsa, söz konusu tarih aralığında Traianus ve Hadrianus gibi imparatorların yönettiği bir dünyadan gelen bir eser olacak. Müze şimdilik yalnızca Roma kökenli olmasının mümkün olduğunu ve bu iddiayı bilimsel olarak test edeceğini söylüyor.
Küçücük bir mezar odasına sahip devasa bir mezar
Xiongnu bu anıtları zahmetli yöntemlerle inşa ediyordu. Toprağı basamaklar hâlinde kazıyor, tabana iniyor ve boşluğu dokuz taş katmanıyla dolduruyorlardı. Giriş rampalı bu büyük kare mezarlar, aslında seçkin Xiongnu gömütlerinin en karakteristik türü. Yapımcılar, merkezi mezar odasının üzerine ölüye eşlik eden bir başka statü simgesi olan cilalı bir araba gömmüştü.
Mezar odasının kendisi iç içe geçmiş iki ahşap yapıdan oluşuyor ve tabut bunların içinde yer alıyor. İşin ilginç yanı şu: Kompleksin büyüklüğüne rağmen gömüt alanı küçük ve sığ. Orta Moğolistan’daki eşdeğer mezarlarda 22 metreye ulaşan derinlik burada yaklaşık 14,5 metrede kalıyor. Aynı örüntü, 2019’da kazılan yakındaki uydu mezarlarda da görülüyor.
Müze mezarı MS 1. yüzyılın sonları ile 2. yüzyıl arasına tarihliyor. Bu, Xiongnu gücünün gerilediği bir dönem. Çin yıllıklarına göre MS 89 ve 91’de Han orduları ve müttefikleri kuzey Xiongnu’yu ağır biçimde cezalandırdı ve bir başka bozkır halkı olan Xianbei onların yerine yerleşti.
Arkeologlar, mezar odasının küçülen boyutunun, Xiongnu toplumunun o dönemde geçirdiği değişimlere dair bir ipucu olabileceğini öne sürüyor.
Yüzlerce mezardan oluşan bir mezarlık
Duurlig Nars, yaklaşık bin yıl sonra Cengiz Han’ın çıktığı topraklar olan Hentiy ilinde ve Ulan Batur’un yaklaşık 500 kilometre kuzeydoğusunda yer alıyor. Müzeye göre burası yaklaşık 300 mezarıyla doğu Moğolistan’daki en büyük Xiongnu mezar kompleksi.
Alan başka sürprizler de ortaya çıkardı. Ekip 2019’da 160 Numaralı Mezar’ın altı uydu mezarını kazarken insan yüzü biçiminde gümüş kemer süsleri buldu. Tepenin üzerinde ise huş ağacı kabuğundan bir şapkayla birlikte 13. ya da 14. yüzyıla ait bir gömüt buldular. Başka bir deyişle, biri orada zaten bin yıldır duran bir anıtı yeniden kullanmıştı.
Temmuz ayında Güney Kore’nin Busan kentinde düzenlenen Dünya Mirası Komitesi’nin 48. oturumunda UNESCO, “Xiongnu Soylularının Mezar Kompleksleri”ni listesine aldı. Duurlig Nars da listeye dahil edilen alanlar arasında.
Sırada laboratuvar çalışmaları var. Eserler koruma ve analiz için bu yıl Kore’ye gönderilecek ve iki Moğol araştırmacı da stajyer olarak çalışmalara katılacak. Kazının tamamı dijital içerik oluşturmak için 3B olarak kaydedildi ve sonuçlar, kapsamlı bir rapor yayımlanmadan önce ilk kez 6-7 Kasım’da Kore Arkeoloji Derneği’nin 50. ulusal kongresinde sunuldu.
Tabuttan diş ve saç örnekleri toplandı. DNA analizi, oraya gömülen kişinin cinsiyetini ve yaşını, ayrıca uydu mezarlara gömülenlerle akraba olup olmadığını gösterecek. Şimdilik bunların hiçbiri bilinmiyor.
Kupanın nerede yapıldığı da, Xiongnu’nun güç kaybettiği bir dönemde birinin neden bu kadar küçük bir mezar odası için böylesine büyük bir anıt dikmeye bu kadar emek harcadığı da bilinmiyor.
National Museum of Korea. 11 Kasım 2026.




