Çin’de bulunan 5.000 yıllık süzgeç kaplardaki kalıntılar, pirinç içkisinin kırmızı küfle mayalanıp bezle süzüldüğünü gösteriyor.
5.000 yıldan uzun süre önce doğu Çin’deki bira ustalarının, pirinçten alkol yapmak için kırmızı küf kullandığı ve ardından içkiyi bezden süzdüğü anlaşıldı. Antik çanak çömlek üzerindeki mikroskobik kalıntılar, hem mayalama yönteminin hem de sıvıyı geride kalan tahıldan ayırmak için kullanılan süzme işleminin kanıtlarını sunuyor.
Kanıtlar, araştırmacıların yaklaşık 5.300 ila 5.000 yıl öncesine tarihlenen 16 çanak çömlek kabı incelediği, bugünkü Zhejiang eyaletindeki Wayaoli’den geliyor. Arizona Üniversitesi’nden Ran Chen ve meslektaşları bulgularını Archaeological and Anthropological Sciences dergisinde yayımladı.
(İlgili: Çin’deki 2.300 Yıllık Bir Mezarda Litrelerce Sıvı Bira Bulundu)
İncelenen nesneler arasında, birbirine bağlı üst ve alt kâselerden oluşan beş sıra dışı süzgeç bulunuyordu. Arkeologlar bu kapların alkol süzmek için kullanıldığından şüpheleniyordu fakat yalnızca biçimlerine bakarak tahıl işleme ya da suyu arıtma gibi başka kullanımları elemek mümkün değildi.
Kırmızı küfle mayalama
Beş süzgecin tamamında pirinç kalıntıları ve geleneksel kırmızı pirinç mayalamasında kullanılan bir küf olan Monascus’a ait kalıntılar bulunuyordu. Bazı nişasta tanelerinde de pişirme ve mayalanmayla uyumlu hasarlar görüldü. Bu izler bir arada değerlendirildiğinde, kapların pirinç bazlı alkollü içkiler üretmek için kullanıldığı fikrini destekliyor.
Küf, bu mayalama yönteminde kritik bir görev üstleniyor: Enzimleri pirinç nişastasını, mayalanarak alkole dönüşebilecek şekerlere parçalıyor. Monascus ayrıca kırmızı pigmentler de üretiyor. Bu da Wayaoli’nin içkilerinin kendine özgü kırmızımsı bir renge sahip olabileceğini düşündürüyor.
Süzgeçlerde ayrıca yenilebilir tohumları olan bir su bitkisi olan dikenli nilüfere ait nişasta da bulundu. Bu tohumlar başka bir içerik maddesini temsil ediyor olabilir ama kalıntılar kesin bir tarif ortaya koymuyor.
Bu küfle mayalamanın bölgede çok daha uzun bir geçmişi var. 2024’te yayımlanan bir çalışma, yine Zhejiang’da bulunan Shangshan alanında yaklaşık 10.000 ila 9.000 yıl önce Monascus kullanılarak pirinç mayalandığına dair kanıtlar sunmuştu. Wayaoli bulguları ise daha sonraki bira ustalarının içkilerini mayalanmış tahıldan nasıl ayırdığını açıklamaya yardımcı oluyor.
Daha ince bir süzgeç
Süzgeçler, sıvının akabildiği, birbirine bağlı üst ve alt kâselere sahip kendine özgü bir çanak çömlek türü. Bunlara eklenen bir bez astar, kabın görece büyük deliklerinden geçebilecek ince parçacıkları tutuyordu.
Dört süzgeçte ve tanımlanamayan iki çanak çömlek parçasında mikroskobik lifler görüldü. Bunların çoğu, bitki gövdelerinin iç kabuğundan elde edilen ve dokuma yapımına uygun sak lifleriydi. Bu liflerin hiçbiri küplerde, pişirme kaplarında ya da tabaklarda saptanmadı.
Araştırmacılar, bu sak liflerinin büyük olasılıkla dokumaya dönüştürüldüğünü ve alkolün süzülmesini iyileştirmek için süzgecin üst kâsesine yerleştirildiğini yazıyor.
Liflerin bu dağılımı, süzme işlemiyle bağlantıyı güçlendiriyor. Çanak çömleklerin dış yüzeylerinden ve bir taş baltadan alınan kontrol örneklerinde herhangi bir nişasta ya da sak lifi bulunmadı. Bu da temas yoluyla bulaşmayı daha düşük olasılıklı bir açıklama hâline getiriyor.
Ancak sağlam bir bez parçası bulunmadı ve liflerin incelenmesi, bezin yapımında hangi bitkilerin kullanıldığını ortaya koyamadı. Bez astar, kalıntılara ve kap tasarımına dayanan kuramsal bir yeniden canlandırma olarak kalıyor.
Mayalama kapları, tabaklar, çömlekler ve küpler gibi diğer ev eşyası çanak çömleklerle birlikte sıklıkla mezarlara konuyordu. Hatta Wayaoli’de kazılan mezarların yaklaşık yüzde 71’inde süzgeç bulundu. Araştırmacılar, bu kapların mezarlara bu kadar yaygın konmasını, alkol hazırlamanın topluluğun toplumsal ve ritüel yaşamının önemli bir parçası olduğunun işareti olarak yorumluyor.
Makale: Chen, R., Liu, Y., Sun, G. et al. (2026). Investigating early brewing and filtering technology in late Neolithic: pottery residue analysis of the Wayaoli site in Southern China. Archaeol Anthropol Sci 18, 227.




