X Facebook WhatsApp 18 Kasım 2026 0 0

Avrupa’nın İlk Çobanlarında Eşitsizlik Yavaş Yavaş Doğmuş

Avrupa’nın İlk Çobanlarında Eşitsizlik Yavaş Yavaş Doğmuş

Çekya’daki yaklaşık 300 mezar, Avrupa’nın ilk çoban topluluklarında eşitsizliğin yüzyıllar içinde yavaş yavaş ortaya çıktığını gösteriyor.

Čachovice’deki 41 numaralı mezarda bulunan, boynunda bakır halka (ve saçlarında spiraller) olan genç kızın sanatsal rekonstrüksiyonu. Yüzündeki kırmızı aşı boyası süslemeler, mezarındaki çömleklerin üzerinde yer alan bezemelerden esinlenilmiştir. C: Solveig Chaudesaigues-Clausen

Tarihöncesi toplumlar ne kadar eşitsizdi? Arkeologlar ardında hiçbir yazılı kayıt, vergi kaydı ya da nüfus sayımı verisi bırakmamış kültürlerde zenginliği nasıl ölçebilir?

Kopenhag Üniversitesi’nden bir araştırmacı, binlerce yıl önceki toplumsal statüyü, zenginlik gösterimini ve eşitsizliği yeniden kurgulamak için mezarlardan elde edilen arkeolojik kanıtları kullanan QuantWealth adlı çoklu göstergeye dayalı bir yöntem geliştirdi.

Journal of Neolithic Archaeology dergisinde yayımlanan yeni bir çalışmada bu yöntem, bugünkü Bohemya’da bulunan 4.000 ila 5.000 yıllık yaklaşık 300 mezara uygulandı. Araştırmacılar, baba soy hatlarını izlemek için mezar analizlerini iskelet kalıntılarının genetik soy bilgisi ve Y kromozomu örüntüleriyle karşılaştırdı. Ayrıca İp Baskılı Seramik kültürü olarak adlandırılan kültürün hikâyesini benzeri görülmemiş bir ayrıntıyla ortaya koymak için hastalıkları, yaşı ve toplumsal cinsiyeti de hesaba kattılar.

(İlgili: Çağdaşlarının Aksine Mohenjo-daro Büyüdükçe Eşitsizlik Azalmış)

Araştırmacılar, Bohemya’da toplumsal eşitsizliğin bozkırdan gelen göçlerin ardından birkaç yüzyıl boyunca yavaş yavaş ortaya çıktığını saptadı. Bu göçler erken Hint-Avrupa lehçelerini Avrupa’ya yaydı fakat en azından Bohemya’da eşitsizlik derinlere kök salmış değildi.

Çalışmanın başyazarı ve QuantWealth yöntemini doktora tezinde geliştiren Kopenhag Üniversitesi’nden arkeolog Mikkel Nørtoft, arkeologların Ukrayna’dan Avrupa’ya göç eden bozkır topluluklarının beraberlerinde son derece eşitsiz bir toplumsal sistem ve ataerkillik getirip getirmediğini uzun süredir tartıştığını belirtiyor. Nørtoft’a göre sonuçları, toplumsal farklılıkların yavaş yavaş geliştiği çok daha dinamik bir tabloya işaret ediyor. Araştırmacı, en azından ilk 400 yıl boyunca statü kazanmada mirastan çok yaşam boyunca yapılan eylemlerin daha önemli olduğu anlaşıldığını vurguluyor.

Geçiş sürecindeki bir toplum

Nørtoft ve meslektaşı Adam B. Rohrlach, Bohemya’daki İp Baskılı Seramik kültürüne ait, yaklaşık MÖ 2.900 ile 2.300 arasına tarihlenen 296 gömütü analiz etti.

Nørtoft’a göre MÖ 2.900’de yaşanan yıkıcı bir volkanik patlamanın ardından gökyüzünün bulutlandığı, “güneşin karardığı” birkaç zorlu yılın ardından, MÖ 2.900-2.700 civarında Bohemya’ya yerleşen en erken çoban toplulukları, esas olarak Orta Avrupa’daki bu yeni göçmen ağı içinde toplumsal bütünlük oluşturmaya odaklanmış görünüyor. Araştırmacı, bu toplulukların Bohemya’da bunu ortak gömme ritüelleri ve toprak tümülüsler inşa ederek, ancak az sayıda mezar eşyasıyla yaptığını açıklıyor.

Zenginlik farkları küçüktü ve çoğunlukla yaşla ilişkiliydi. Güç, bozkır kökenli birden fazla soy hattına dağılmış görünüyordu ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği azdı.

Artan rekabet ve eşitsizlik

Ancak zamanla, yaklaşık MÖ 2.700 ila 2.500 arasında, yeni bir soy hattının ortaya çıkmasının ardından Bohemya’da cenaze törenleri üzerinden yürüyen rekabet yoğunlaştı. Araştırmacılar prestij eşyalarının, et sunularının giderek daha çok yoğunlaştığını, değiş tokuş ağlarının genişlediğini ve toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin arttığını saptadı. Özellikle yetişkin erkekler daha zengin donatılmış mezarlarla ilişkilendirilmeye başladı ve mezarlarda en sık genç yetişkinler görüldü. Ancak iskeletlerdeki travmalarda şiddet belirtilerinin açıkça arttığı görülmedi.

Nørtoft’a göre yaklaşık MÖ 2.500 ila 2.300 arasındaki son evrede, çocuklar aracılığıyla aile zenginliğinin sergilendiği birkaç zengin örnek görülüyor ve daha önce yeni olan soy hattı artık gömme kayıtlarına hâkim. Araştırmacı, belki de bu yeni soy hattının rekabete dayalı cenaze şölenleri aracılığıyla en çok taraftarı ve gücü kazandığını ve torunlarının artık kendi aralarında rekabet ettiğini öne sürüyor.

Nørtoft, birkaç zengin çocuk mezarının ve bu baskın soy hattının, mirasla aktarılan zenginliğin arttığına ve kalıcı eşitsizliğin ilk özelliklerinin ortaya çıktığına işaret edebileceğini belirtiyor. Araştırmacıya göre etnografik paralellikler de ebeveynlerin çocuklarını gelecekteki evlilik alışverişlerinde toplumsal değerlerini artırmak için süs eşyalarıyla donattığı fikrini destekleyebilir.

Nørtoft, İp Baskılı Seramik kültürü toplumlarında gelinlerin genellikle kocanın hanesine taşındığını; başlık parasının ya da çeyizin erken Hint-Avrupa sözcük dağarcığında korunduğunu ve Hint-Avrupa toplumlarında tarihsel olarak yaygın olduğunu ekliyor.

Bunun bir örneği, bu geç evreye ait, Čachovice alanındaki özellikle zengin bir kız çocuğu mezarı olabilir. Bu mezar, çalışmadaki tüm Bohemya mezarları arasında en zengini. Mezarda ayrıca son derece nadir bir bakır boyun halkası da bulunuyordu. “Tork” olarak bilinen bu boyun halkaları, daha sonraki Avrupa Tunç ve Demir çağlarında yaygın bir üst sınıf simgesiydi.

Araştırmacılara göre bu gelişmeler, geç dönem İp Baskılı Seramik kültürü toplulukları arasında artan toplumsal rekabete ve eşitsizliğin daha kalıcı biçimlerinin ortaya çıkmış olabileceğine işaret ediyor.

Bu gelişmenin, daha sonra Tunç Çağı’nda belgelenen uzun soluklu aile hanedanlarına doğru atılmış ilk küçük adımları gösterip göstermediğini anlamak için, hem İp Baskılı Seramik kültürü hem de Orta Avrupa’da onun yerini alan, ilişkili Çan Biçimli Kap kültürü hakkında daha fazla veriye ihtiyaç var.

Nørtoft, artık tek bir bölgede değişen Y haplogrubu soy hatları ile eşitsiz mezar zenginliği gösterimi arasında bir ilişki bulunduğunu, ancak bunu aile düzeyinde ve başka yerlerde doğrulamak için daha fazla DNA verisine ihtiyaç duyduklarını açıklıyor. Çalışma ayrıca DNA, arkeoloji ve dil verilerini bir araya getirmenin geçmişteki toplumsal değişimlere dair anlatıları nasıl zenginleştirebileceğini de gösteriyor.


Makale: Nørtoft, M., & Rohrlach, A. B. (2026). Cooperation and Competition: Changes in Wealth, Power, and Patrilines in the Czech Corded Ware Culture. Journal of Neolithic Archaeology, 215-263.

Bir yanıt yazın