1.600 yıl önce yaşamış bir Nazca bebeğinde, tek bir merkezi gözle doğmasına yol açan nadir ve ölümcül bir doğum kusuru tespit edildi.
DNA analizi, 1.600 yıl önce güney Peru’da yaşamış bir Nazca bebeğinde trizomi 13 adı verilen nadir bir doğuştan hastalık bulunduğunu doğruladı.
Peru’daki arkeologlar, kafatasında yalnızca tek bir merkezi göz çukuru bulunan bir bebeğin iskeletini keşfetti. Bu durum nadir görülen bir doğum kusurundan kaynaklanıyordu. Yeni bir çalışmaya göre kalıntılar üzerinde yapılan DNA analizi, 1.600 yılı aşkın süre önce bu bebekteki ölümcül duruma bir kromozom anomalisinin yol açtığını doğruladı.
Çalışmanın yazarlarından antropolog Lars Fehren-Schmitz, bu bireyin ne kadar süre hayatta kaldığını tam olarak söyleyemediklerini belirtiyor. Ancak araştırmacıya göre bebeğin gömülme biçimi, Nazcalıların bu bireye ölümünde de diğer bebeklerin çoğuna davrandıkları gibi davrandığını gösteriyor.
(İlgili: Yapay Zeka Sayesinde Yeni Nazca Jeoglifleri Keşfediliyor)
Bu kız bebeğin iskeleti, Peru’nun Palpa Vadisi’ndeki Jauranga arkeolojik alanında, seramik bir küpün içinde ikinci bir iskeletle birlikte bulundu. Bu bölgede Nazca Çizgileri olarak bilinen çok sayıda jeoglif bulunuyor. Arkeologlar alanda Orta Nazca dönemine (MS 325-440) tarihlenen birkaç düzine mezar daha ortaya çıkardı. Ancak araştırmacıların yeni çalışmada yazdığına göre, birlikte gömülen bebeklerden birinde son derece nadir bir durum vardı.
Bebeğin kafatası çok küçüktü ve yüzünün ortasında tek bir göz çukuru bulunuyordu. Kafatası kemiklerinde başka gelişimsel sorunlar da vardı. Bu özellikler, siklopinin günümüzdeki klinik tanımlarıyla örtüşüyor. Siklopi, fetüsün ön beyninin sol ve sağ yarıkürelere ayrılamamasıyla ortaya çıkan ölümcül bir durum.
Bu durum burun yapılarında da değişikliklere yol açabiliyor. Bunun sonucunda burun hiç oluşmayabiliyor ya da tek gözün üzerinde hortuma benzeyen bir burun gelişebiliyor.
Çalışmanın başyazarı arkeolog Elsa Tomasto-Cagigao, bozukluğun nedeninin döllenme anında var olduğunu açıklıyor. Bozukluk, rahimde dördüncü ila beşinci hafta civarında, yani beynin ön lobunun ikiye ayrılması gereken dönemde kendini gösteriyor.
Siklopi, yaklaşık her 100.000 doğumdan birinde görülen nadir bir durum. Araştırmacılar bebeğin kısa yaşamı hakkında daha fazla bilgi edinmek için genomunu diziledi. (DNA, bebeğin kız çocuklarına özgü olduğu gibi iki X kromozomu taşıdığını gösteriyor.)
Ekip, 13. kromozomun fazladan bir kopyasını tespit etti. Bu da bebeğin trizomi 13 ya da Patau sendromu adı verilen genetik bir hastalığa sahip olduğu anlamına geliyor. Bu sendrom, siklopinin başlıca kromozomal nedenlerinden biri olarak biliniyor. Bununla birlikte trizomi 13 vakalarının yalnızca küçük bir yüzdesinde siklopi görülüyor.
Trizomi 13 ileri anne yaşıyla ilişkilendiriliyor. Ancak Fehren-Schmitz’e göre bu bebekte durumun böyle olup olmadığı belli değil. Çalışmada yer almayan Otago Üniversitesi’nden biyoarkeolog Siân Halcrow, bu durumun tarihsel ve modern anatomi koleksiyonlarında belgelendiğini söylüyor. Ancak Halcrow’un bildiği kadarıyla bu, söz konusu gelişimsel anomalinin bilinen ilk arkeolojik örneği.
Halcrow, araştırmacıların bebeğin ölüm yaşına ilişkin tahmininin, bebeğin doğumdan sonra birkaç hafta ya da birkaç ay hayatta kalmış olabileceğine işaret ettiğinin altını çiziyor. Bu durum, geçmiş toplumlarda belirgin doğuştan farklılıklara sahip bebeklere nasıl bakıldığı ve nasıl davranıldığı konusunda önemli soruları gündeme getiriyor.
Araştırmacıların çalışmada belirttiğine göre bebek seramik bir küpe gömülmüştü. Bu, Nazca döneminde yaygın bir gömme yöntemiydi. Küpte, iskeletinde herhangi bir anomali bulunmayan ikinci bir kız bebek de vardı. Tomasto-Cagigao, siklopili bebeğin küpün dibinde, diğer bebeğin ise onun üstünde olduğunu aktarıyor. Buna rağmen iki bebek tek seferde gömülmüş görünüyor. Genetik analiz, iki bebeğin annelerinin farklı olduğunu gösterdi.
Araştırmacılara göre iki bebeğin tek bir çömleğe gömülmesi bu kültür için alışılmadık bir durum. Ancak siklopili bebeğe farklı türde bir gömme biçimi uygulandığı sonucuna varmak için yeterli arkeolojik kanıt bulunmuyor.
Fehren-Schmitz’e göre bireyin özel mezar eşyaları olmadan, sıradan bir mezarlıkta ve “sağlıklı” bir bireyle birlikte gömülmüş olması önemli. Araştırmacı bunun, bebeğin bu kadar nadir bir duruma sahip olmasına rağmen ölümde bir ölçüde farklı bir muamele görmediğine işaret ettiğini söylüyor. Birey bu durum nedeniyle ne dışlanmış ne de özel bir muameleye tabi tutulmuş.
Eski And toplumlarında bazı engelli bireyler, dini uygulamalarla ilişkili roller gibi özel toplumsal roller üstlenebiliyordu. Fehren-Schmitz, bunun Nazca toplumunun bütününü yansıtıp yansıtmadığını tek bir vakaya dayanarak söyleyemeyeceklerini belirtiyor. Ancak araştırmacıya göre bu durum, kısa bir süre için de olsa bu bebeğin parçası olduğu topluluğu yansıtıyor.
Live Science. 10 Kasım 2026.
Makale: E. Tomasto-Cagigao et al. (2026). A Nasca-period perinatal burial reveals cyclopia associated with trisomy 13 in southern Peru, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 123 (46).
