Peru’daki Lambayeque Vadisi’nde El Nino selleri toplu insan kurbanlarıyla aynı zamana denk gelse de gündelik şiddet nadir kalmış.
El Nino çok uzun zamandır insan toplulukları üzerinde büyük tahribata yol açıyor, ancak etkileri, olgunun adını aldığı yere yakın olan Lambayeque Vadisi’nde özellikle doğrudan hissediliyor. Araştırmacılar burada, olgunun alışılmadık derecede sıcak sularının neden olduğu sellerin toplu insan kurbanı dönemleriyle örtüştüğünü buldu. Ancak şaşırtıcı bir şekilde, bu zorlu dönemlerde bile diğer şiddet biçimleri nadir kalmış görünüyor.
Kuzey Peru’nun kıyı şeridi, uygarlıkların binlerce yıl boyunca And Dağları’ndan inen nehirler boyunca geliştiği bir çöl. Nehirlerin dışında bölge kurak kalıyor, çünkü Antarktika’dan gelen soğuk su akıntılarıyla birlikte gelen hava fazla nem taşıyamıyor.
Ancak bu durum, tropikal Pasifik’in orta ve doğu kesimlerinde dönemsel olarak yaşanan ve normal hava örüntülerini bozan bir ısınma olan El Nino sırasında değişiyor. Atacama Çölü’nde El Nino’ya eşlik eden yağmurlar çiçeklerin patlarcasına açmasına yol açabilirken, Lambayeque’de dağlardan hızla inen yıkıcı seller anlamına gelebiliyor.
(İlgili: Hamile Kadın, El Nino’yu Durdurmak için Vahşice Kurban Edilmiş)
Daha önce, yaklaşık MS 750 ile 1375 arasında 600 yıl boyunca vadiye egemen olan Sican kültürüne ait tapınaklarda yapılan kazılarda, başları sellerin geldiği dağlara bakacak şekilde yerleştirilmiş altı genç kadın da dahil olmak üzere insan kurbanına dair kanıtlar bulunmuştu.
Araştırmacılar bu kurbanların doğal afetlere tepki olarak şiddette yaşanan daha genel bir artışın parçası olup olmadığını merak etti. Şimdi ise şaşırtıcı bir şekilde durumun böyle olmadığı anlaşılıyor.
New York Üniversitesi’nden Dr. Thomas Snyder, kendilerini en çok şaşırtan şeyin ritüel bağlamların dışında gözlemledikleri kişilerarası şiddet vakalarının ne kadar az olduğu olduğunu söylüyor.
Kişilerarası Şiddet Örnekleri
Sican kültürü yaklaşık 1.300 yıl önce ortaya çıktı fakat Lambayeque Vadisi’nin, Sican kültürünün hemen öncesindeki Moche uygarlığı da dahil olmak üzere, bu sürenin iki katından uzun bir süredir bir uygarlık merkezi olduğu biliniyor. Kurak iklim insan bedenlerini iyi korumuş ve arkeologlar, ölümleri Avrupalıların gelişinden binlerce yıl öncesine tarihlenebilen 1.633 iskelet buldu. Snyder ve çalışmanın diğer yazarları bu ölümlerin zamanlamasını iklim olaylarıyla eşleştirdi ve şiddet sonucu ölüme işaret eden kafatası travmalarının sıklığını araştırdı.
Seller El Nino’ların tek sonucu değildi. Olgu ilk olarak El Nino yıllarında Noel civarında balık stoklarında yaşanan çöküş nedeniyle tanımlanmıştı. Geri kalan zamanlarda kıyı açıklarındaki bol balık, vadinin zenginliğinin başlıca kaynağıydı.
Bu etkilerin birleşimi yıkıcıydı ve görünüşe göre dönemin liderleri, toplu insan kurbanı da dahil olmak üzere, bu felaketleri önlemeye yardımcı olacağını düşündükleri her şeyi yapmaya hazırdı.
George Mason Üniversitesi’nden Dr. Haagen Klaus, Moche ve Sican liderlerinin iktidarlarını kısmen doğal dünyayla aracılık yapabildikleri iddiasına dayandırmış göründüğünü söylüyor.
Klaus’a göre Moche ve Sican siyasi sistemlerinin çöküşünden hemen önce gerçekleştirilen büyük ölçekli insan kurbanı olayları, en değerli yaşamları doğaüstü güçlere sunarak doğanın güçlerini yeniden dengeye getirme girişimleri gibi görünüyor. Klaus, Lambayeque’deki en kapsamlı şiddet kanıtlarının da burada bulunduğunu belirtiyor.
Snyder ise bu büyük ritüel kurbanların altta yatan bir krizin göstergesi olması durumunda, bu olayların insanların dünyayı gündelik olarak deneyimleme biçimine de yansımış olabileceğini varsaydıklarını ekliyor.
Ancak bu kurbanların parçası olmayan bedenlerden yalnızca 25’i (yüzde 1,6) şiddet sonucu ölüme dair kanıt gösterirken, bunun üç katından fazlası kaza gibi görünen nedenlerle hayatını kaybetmişti. Bu durum, şiddet sonucu ölümlerin daha yaygın olduğu And Dağları’nın diğer bazı bölgelerinden elde edilen kanıtlarla çelişiyor.
Ne şiddetten ne de kazalardan kaynaklanan yaralanmalar, iklimin olumsuzlaştığı dönemlerde tespit edilebilir bir düzeyde artmamıştı.
Bin Yıllık Adli Tıbbın Zorlukları
Yazarlar, bedenlerin yaşı göz önüne alındığında sonuçlarında önemli belirsizlikler bulunduğunu kabul ediyor. Bildiğimiz gibi, beden henüz tazeyken ve tanıklar varken bile ölüm nedeninin belirlenmesi oldukça zor olabiliyor. Kemikleri değil de hayati organları etkileyen yaralanmalar ve zehirlenme vakaları bu çalışmada gözden kaçmış olurdu.
Ayrıca ölümlerin zamanlaması belirli yıllarla eşleştirilemiyor. Yazarlar bunun yerine El Nino’ların ve diğer iklim kaosu biçimlerinin daha sık yaşandığı dönemlere baktı. Bu dönemler, her biri yaklaşık 50 yıl süren iki Mega Nino’yu da kapsıyor.
Bu tarihlendirme bile her zaman doğru olmayabilir. Toplu kurbanlar sellerin taşıdığı çamur akıntılarıyla ilişkilendirilebiliyordu, ancak tek tek cinayet kurbanları nadiren bu şekilde eşleştirilebiliyordu.
Snyder, bu kadar büyük bir arkeolojik örneklemde her bireyi radyokarbonla tarihlendirmenin mümkün olmayacağını söylüyor. Snyder’a göre bu yüzden aslında uzun vadeli ilişkilere ya da bu ilişkilerin yokluğuna bakıyorlar. “İdeal bir dünyada, gözden kaçırmış olabileceğimiz eğilimlerin ortaya çıkıp çıkmadığını görmek için tüm örneklemi radyokarbon yöntemiyle tarihlendirmek isterdim.”
Daha ayrıntılı bir inceleme, El Nino yıllarında bir artışa işaret edebilirdi. Ancak araştırmacılar, böyle bir etkinin kayda değer boyutta olacağından şüpheli. Elde ettikleri bulguların, aynı ekibin daha güneyde yaptığı ve iklim koşullarının yalnızca en yüksek yerleşim rakımlarında şiddet olaylarıyla bağlantılı olduğunu gösteren çalışmalarla tutarlı olduğuna dikkat çekiyorlar.
Günümüzde yaşanan dev El Nino’nun sonuçları, uyduların yaklaşan tehlikeleri önceden haber verebilme kapasitesi ve en çok etkilenen bölgelere yiyecek ulaştırabilen ulaşım bağlantıları sayesinde hafifleyecek. Yine de zor koşullar nedeniyle yaygın ölümlerin yaşanması bekleniyor.
Snyder’a göre bu durum, yaygın şiddetin iklim değişikliğine karşı önceden belirlenmiş bir tepki olmadığının altını çiziyor. Snyder, bir toplum olarak kendi iklim krizimize nasıl tepki vereceğimizi seçebildiğimizi ve seçmek zorunda olduğumuzu vurguluyor.
IFL Science. 9 Kasım 2026.
Makale: Snyder, T. J., & Klaus, H. D. Pax Lambayeque? Trauma, Interpersonal Violence, and Environment over 3,000 Years in the Lambayeque Valley Complex, Peru. Frontiers in Environmental Archaeology, 5, 1889466.
