Surların Ötesinde Bir Geç Antik Çağ Yerleşimi: Kazlıçeşme Arkeolojik Kazıları
Giriş
Zeytinburnu Belediyesi ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü denetiminde sürdürülen Kazlıçeşme Arkeolojik Kazı Alanı, Tarihi Yarımada’nın batı çeperinde yürütülen en önemli kent arkeolojisi projelerinden biridir. Eski belediye hizmet binasının restorasyon çalışmaları sırasında 2017 yılında tesadüfen tespit edilen Geç Roma ve Erken Doğu Roma (Bizans) dönemlerine ait taban mozaikleri, bölgede daha geniş kapsamlı sistematik kazıların başlamasını sağladı.
Kazlıçeşme’deki kurtarma ve belgeleme çalışmaları, modern alt yapı faaliyetlerinin yoğun olduğu bir alanda arkeolojik katmanların nasıl korunabileceğini ve bilimsel metodolojiyle kent tarihine nasıl dahil edilebileceğini göstermektedir. Alanda açığa çıkarılan yapılar; bir lahit gömü alanı, nitelikli geometrik bezemeli mozaik tabanlar ve Geç Antik Çağ’a tarihlenen mimari evrelerden oluşmaktadır.
Tarihsel ve Arkeolojik Bağlam
Konstantinopolis (günümüz İstanbul’u), M.S. 5. yüzyılda İmparator II. Theodosius döneminde inşa edilen kara surları ile sınırlandırılmıştı. Kazlıçeşme alanı, bu surların güneybatısında, Marmara Denizi kıyısına yakın ve antik Via Egnatia yol ağının çeperinde konumlanır. Roma ve Doğu Roma kent hukukunda (Lex Duodecim Tabularum gelenekleri dahilinde) ölülerin sur dışına gömülmesi esası geçerli olduğundan, sur çeperleri geniş nekropol (mezarlık) alanlarına ev sahipliği yapmaktaydı.
Kazlıçeşme kazılarında ortaya çıkarılan MS 4.-5. yüzyıl tarihli lahitler ve sandık mezarlar, bu extramural nekropol dokusunun doğrudan bir parçasıdır. Osteolojik incelemeler, bu alana gömülen bireylerin beslenme alışkanlıkları, geçirdikleri patolojiler ve demografik yapıları hakkında doğrudan biyokültürel veri sunmaktadır.
Bununla birlikte, alanda tespit edilen tessera boyutları son derece düzenli geometrik panellerden oluşan taban mozaikleri, sadece bir mezarlık alanıyla sınırlı kalınmadığını göstermektedir. Bu buluntular, kent surlarının hemen dışında yer alan kentsel villa (villa urbana), dini yapı (martyrium veya şapel) ya da kamusal bir dinlenme tesisinin varlığına işaret etmektedir. Stratigrafik veriler, alanın Geç Roma döneminden Osmanlı dönemine kadar kesintisiz veya dönemsel olarak farklı işlevlerle kullanıldığını kanıtlamaktadır.
Uzman Değerlendirmesi
Arkeolojik Değerlendirme: Kazlıçeşme’deki buluntu topluluğu, Doğu Roma başkentinin hinterland mimarisi ve extramural yerleşim kalıpları açısından kritik öneme sahiptir. Genellikle Tarihi Yarımada içerisindeki monümantal yapılara (Hagia Sophia, Hipodrom, Büyük Saray) odaklanan İstanbul kent arkeolojisi, Kazlıçeşme kazıları sayesinde sur dışındaki gündelik yaşam, üretim alanları ve gömü pratikleri konusunda somut bir maddi kültür veri setine kavuşmuştur.
Alanda yürütülen in-situ (yerinde) koruma uygulamaları ve sergileme projeleri, arkeolojik mirasyonun koruma-kullanma dengesi çerçevesinde modern kent dokusuna entegre edilmesine yönelik başarılı bir saha örneğidir.
İlgili Yazılar
- Pera Müzesi’nde İstanbul’un Arkeolojik Belleği: Bir Zaman Yolculuğu
- Enez’de 2 bin 600 yıllık kül kabı bulundu
- Macaristan’daki Roma Yerleşiminde Nadir Bir Venüs Heykelciği Keşfedildi
- Klazomenai’nin Güney Nekropolü 1. Derece Arkeolojik Sit Olarak Tescillendi
- Roma İspanyası’ndaki Villada Doğu Kültlerine Ait Ritüel Kabı Tanımlandı
Kaynakça ve Dış Bağlantılar
- Kazlıçeşme Arkeolojik Kazı Alanı Haber Kaynağı
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
- UNESCO Dünya Miras Merkezi – İstanbul’un Tarihi Alanları
Sık Sorulan Sorular
Kazlıçeşme Arkeolojik Kazı Alanı nerede yer almaktadır?
Kazı alanı, İstanbul’un Zeytinburnu ilçesinde, Kazlıçeşme Sanat (eski Zeytinburnu Belediye binası) bahçesinde ve çevresinde yer almaktadır.
Kazlıçeşme kazılarında hangi döneme ait buluntular elde edilmiştir?
Kazılarda ağırlıklı olarak M.S. 4. ve 6. yüzyıllar arasına (Geç Roma ve Erken Doğu Roma / Bizans dönemi) tarihlenen lahitler, taban mozaikleri, mezar yapıları ve mimari kalıntılar açığa çıkarılmıştır.
Kazlıçeşme buluntularının İstanbul tarihi açısından önemi nedir?
Buluntular, Theodosius Surları’nın hemen dışında (sur dışı / extramural) yer alan yaşam, gömü gelenekleri ve mimari doku hakkında ilk elden somut arkeolojik veri sağlamaktadır.
